Οι «1.001 νύχτες»1, ο Αλί Μπαμπά και οι 40 κλέφτες2, ο Συντίπας και οι πανουργίες των γυναικών και το μαγικό λυχνάρι αποτελούν μια εικόνα για την Ανατολή όπως την έχουν επεξεργαστεί κυρίως άνθρωποι της Δύσης, με βάση ένα υλικό από πρωτογενείς ιστορίες ανατολικής προέλευσης. Ο Αλί μαθαίνει για μια σπηλιά που κρύβει άπειρα, ανείπωτα πλούτη και που ανοίγει (για να μπει κάποιος εκεί) με το σύνθημα «Σουσάμι άνοιξε» και κλείνει ασφυκτικά με το «Σουσάμι κλείσε». Η ιστορία αυτή είναι μια ιστορία για τα ατέλειωτα πλούτη και την απύλωτη ανθρώπινη απληστία, ενώ το ηθικό δίδαγμα της ιστορίας αυτής της Ανατολής είναι ότι «δεν υποκύπτουμε στην απληστία».
Τα σενάρια για τον Αλί είναι ποικίλα. Αλλοτε είναι ο αρχηγός των κλεφτών που πολεμούν για την ανεξαρτησία της πατρίδας τους και άλλοτε είναι ένας ορφανός, που τον υιοθετεί μια ομάδα από διάσημους κλέφτες, και τώρα που μεγάλωσε διεκδικεί τον θρόνο μαζί τους από έναν άρπαγα (σας θυμίζει τίποτα αυτό;).
Οι πρώιμες γνώσεις των Δυτικών για την Ανατολή, και κυρίως για τον αραβικό ισλαμικό κόσμο, ήταν μεροληπτικές και προωθούσαν μια λαθεμένη και στερεοτυπική εικόνα που διευκόλυνε τα μέγιστα τη δυτική αποικιοκρατική λογική. Ουσιαστικά πρόκειται για μια δυτικής κοπής εκλογίκευση, όπου το πρώτο κινούν ήταν η λεηλασία και η αρπαγή των πλουτοπαραγωγικών πόρων της Ανατολής από τη Δύση (στις μέρες μας από την Αγγλόσφαιρα και τις υποτελείς της χώρες, τους βασσάλους), μια ξεκάθαρη αποικιοκρατική λογική. Η Ανατολή παρουσιαζόταν στους Δυτικούς ως διεφθαρμένη και διαφορετική, ως ο εντελώς διαφορετικός «άλλος», ενώ οι αποικιοκράτες (Δυτικοί) πολιτισμένοι και ενάρετοι, διευκολύνοντας ηθικά την αποικιοκρατία.
Ο αείμνηστος Edward W. Said3, Παλαιστίνιος τακτικός καθηγητής της Αγγλικής και Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο Κολάμπια (μάλιστα!) των ΗΠΑ, διεθνώς καταξιωμένος πιανίστας και θερμός υποστηρικτής των δικαιωμάτων των Παλαιστινίων, διατύπωσε την έννοια του οριενταλισμού4, δηλαδή το να προσπαθούμε να καταλάβουμε την Ανατολή μέσα από την οπτική, τα «μάτια» της Δύσης, μια αλαζονική αντίληψη που δημιουργεί αλλεπάλληλα σφάλματα κατανόησης μιας ζώσας πραγματικότητας. Με άλλα λόγια, δεν υπάρχουν μαγικές συνταγές για την Αγγλόσφαιρα.
* ομότιμος καθηγητής Τμήματος ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
1. Μία από τις πρώτες μεταφράσεις στα ελληνικά είναι του Κ. Τρικογλίδη. Σαν ανάγνωσμα, συστήνεται ανεπιφύλακτα για μικρούς και μεγάλους – υπάρχουν πλέον πολλές εκδόσεις στα ελληνικά.
2. Ισως μια καλή εκδοχή είναι με τον κωμικό Φερναντέλ. Αλλες εκδοχές, όμως σε κόμικς, στο 1) https://www.youtube.com/watch?v=mnOGAOmN9cB, 2) https://www.youtube.com/watch?v=-4A4XzRxOUY8&t=760s.
3. Βλέπε https://www.max,ag.gr/afieromata/entoyarnt-sa-nt/. Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα συνέντευξη του E. Said είναι διαθέσιμη στο https://www.youtube.com/watch?v=676fB7ExZys.
4. Υπάρχει ελληνική μετάφραση του βιβλίου «Οριενταλισμός». Μια σύνοψη αυτής της έννοιας υπάρχει διαθέσιμη στο https://yοutu.be/RfeAxw502Hs.
