Η εποχή των τεράτων

Βρισκόμαστε στην πιο κρίσιμη καμπή της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας ιστορίας από τη μεγάλη ύφεση της δεκαετίας του 1970. Βιώσαμε την παγκόσμια χρηματιστηριακή κρίση, ακολούθησε η κρίση της ευρωζώνης, το Brexit και η πανδημία. Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν είναι παρά το επιστέγασμα της ιστορικής τάσης για αναδίπλωση του φαινομένου της νεο-φιλελεύθερης (καπιταλιστικής) παγκοσμιοποίησης, η οποία κυριάρχησε στη Δύση μετά τη μεγάλη ύφεση της δεκαετίας του 1970. Εδώ και 15 χρόνια τα νεο-φιλελεύθερα πολιτικά συστήματα της Δύσης προσπαθούν μάταια να επουλώσουν τα ρήγματα που προκάλεσαν οι τεράστιοι δομικοί κραδασμοί του συστήματος με μέτρα όπως η κεφαλαιοποίηση των τραπεζών και η διαρκής λιτότητα. Η Ουκρανία έδειξε ότι αυτά τα μέτρα πλέον δεν αρκούν και ότι χρειάζονται θεσμικά καθεστώτα αυξημένης προστασίας των αγορών και των βιομηχανιών.

Οι ΗΠΑ πρωτοστατούν. Ετσι όπως συνέβη στον μεσοπόλεμο -οι ΗΠΑ, κι όχι η ναζιστική Γερμανία, ήταν οι πρώτες που έκλεισαν τις αγορές τους με αποκορύφωμα τον δασμολογικό νόμο των Smoot-Hawley του 1931- έτσι και σήμερα οι ΗΠΑ εντατικοποίησαν τις πολιτικές τους προσπάθειες για προσέλκυση επενδύσεων υψηλής τεχνολογίας και προστασίας των επιχειρήσεων. Η Γαλλία επιτέθηκε ανοιχτά τόσο ενάντια στην επιδότηση των $430 δισ. προς τις αμερικανικές εταιρείες για να τις προστατεύσει από τον πληθωρισμό (InflationReductionAct-IRA) – όσο και σε επιδοτήσεις επενδυτών που σκοπεύουν να μεταναστεύσουν τα κεφάλαιά τους στις ΗΠΑ. Επίσης σε ανοιχτό τεχνολογικό πόλεμο με την Κίνα η Γερουσία ψήφισε και νόμο για την ενίσχυση και προστασία της ψηφιακής βιομηχανίας στη χώρα (ChipsandScienceAct), ύψους $280 δισ. Ολα αυτά παραβιάζουν τους κανόνες του Διεθνούς Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ), πυλώνα της νεο-φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, τους κανόνες του οποίου οι ίδιες οι ΗΠΑ πρωτοστάτησαν να επιβάλουν.

Κι ενώ είναι φανερό ότι οι πυλώνες της παγκοσμιοποίησης και της ελεύθερης αγοράς γκρεμίζονται ο ένας μετά τον άλλο, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις είναι αδύναμες να αντιδράσουν στις αμερικανικές πρωτοβουλίες οι οποίες διαλύουν όχι μόνο την κοινωνική συνοχή, αλλά και τις ίδιες τις ευρωπαϊκές αστικές τάξεις. Η ολοφάνερη στρατηγική των ΗΠΑ με αφορμή τον πόλεμο στην Ουκρανία είναι ν’ αποκόψει παντελώς την Ευρώπη από την ενεργειακή εξάρτηση που έχει από τη Ρωσία. Αυτό φαίνεται να το καταφέρνει, εφόσον η Γερμανία πείστηκε όχι μόνο να κλείσει τους αγωγούς NordStream, αλλά και να οικοδομήσει εντελώς νέες υποδομές υποδοχής αμερικανικού φυσικού αερίου (LNG) το οποίο θα αγοράζει σε τιμές πέντε φορές υψηλότερες απ’ ό,τι πουλιέται στην εσωτερική αγορά των ΗΠΑ.

Ταυτόχρονα οι βιομηχανίες παραγωγής αλουμινίου, λιπασμάτων και αυτοκινήτων σε όλη την Ευρώπη υποφέρουν από τον πληθωρισμό και τις υψηλές τιμές ενέργειας. Τα προβλήματα ωστόσο δεν σταματούν εδώ. Η κρίση της νεο-φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης και η αδυναμία επιστροφής σε μια πολιτική και κοινωνική κανονικότητα, έστω κι αν αυτές στηρίζονται σε καθεστώς διαρκούς λιτότητας και φτωχοποίησης, οδηγούν με μαθηματική ακρίβεια σε κούρσες εξοπλισμών και γενίκευση του πολέμου.

Με άξονες την Ταϊβάν, την Αυστραλία, τη Νότια Κορέα και την Ιαπωνία, οι ΗΠΑ προσπαθούν να χτίσουν έναν δακτύλιο οικονομικής και στρατιωτικής περίσφιξης της Κίνας. Στην Ευρώπη αυτό επιτυγχάνεται με την υποταγή της Γερμανίας και τον επανεξοπλισμό της. Η αμερικανική Γερουσία ενέκρινε αμυντικό προϋπολογισμό ύψους $858 δισ., μεγαλύτερο ακόμη κι απ’ αυτόν που ζήτησε ο Λευκός Οίκος. Αυτός ο προϋπολογισμός είναι υψηλότερος κατά 30% απ’ ό,τι αυτός του 2016. Το σημαντικό σ’ αυτόν τον προϋπολογισμό είναι ότι προβλέπει άμεση στρατιωτική ενίσχυση της Ταϊβάν με $10 δισ., κάτι πρωτοφανές στις σχέσεις Κίνας – Ρωσίας. Η Ταϊβάν γίνεται έτσι η Ουκρανία της Νότιας Ασίας με στόχο την Κίνα, η οποία αναμένεται να κάνει το μεγάλο λάθος όπως η Ρωσία. Για τη Γερμανία εγκρίθηκε η αγορά μεγάλου αριθμού μαχητικών F-35, την ίδια στιγμή που η Γερμανία πρωτοστατεί στην Ευρώπη για αποστολή βοήθειας $18 δισ. στην Ουκρανία. Δυστυχώς, το τέλος της παγκοσμιοποίησης όπως τη γνωρίσαμε δεν επισφραγίζεται με τάσεις για πιο δίκαιες και σοσιαλιστικές κοινωνίες, αλλά με τάσεις για πόλεμο και νέες βαρβαρότητες. Ζούμε, όπως θα έλεγε ο Αντόνιο Γκράμσι, στην εποχή των τεράτων.

*καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο του Ανατολικού Λονδίνου και συγγραφέας τού «Τουρκικός Ιμπεριαλισμός & Αποτροπή» (Επίκεντρο, 2022)