Χειμώνας του 2015. Η κατήφεια που επιχωρίασε στην καθημερινότητά μας τα προηγούμενα χρόνια και οδήγησε πολλούς σε τραγικές καταστάσεις έδωσε τη θέση της στην ελπίδα. Δειλά χαμόγελα, γεμάτα προσμονή… Με τον καιρό τα χαμόγελα έσβησαν.
Τελευταία αναλαμπή το πρόσφατο δημοψήφισμα όπου σιωπηλά, σε αντίξοο κλίμα, άνθρωποι κάθε ηλικίας, με περιορισμένα κυρίως εισοδήματα, είπαν πάλι το δικό τους «όχι». Αισθάνθηκαν ότι ρωτήθηκαν για κάτι που τους αφορά και απάντησαν με αξιοπρέπεια «όχι» στις ετερόνομες πολιτικές που τους περιθωριοποιούν.
Εκτοτε η σιωπή άπλωσε το πέπλο της. Ρεαλιστές οι περισσότεροι, προοικονομούσαν την έκβαση. Γι’ αυτό η σιωπή δεν έγινε οργή ενάντια στους κυβερνώντες. Πιθανόν με πιο επιδέξιους χειρισμούς η έκβαση να ήταν καλύτερη αλλά όχι ριζικά διαφορετική. Εδώ αρχίζουν τα δύσκολα.
Η σιωπή μπορεί να ξαναγίνει κατήφεια, απελπισία. Να δώσει τροφή σε απρόσμενες συμπεριφορές. Κυρίως μπορεί να γίνει άρνηση και παραίτηση. Σημάδια έχουμε αρκετά, μεταξύ άλλων, και στην εκπαίδευση: μειωμένη επένδυση στο σχολείο, διαρροή, εγκατάλειψη, όξυνση των εκπαιδευτικών ανισοτήτων, μοιραία διόγκωση των κοινωνικών ανισοτήτων και περιθωριοποίηση μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού.
Αιτούμενα; Σχέδιο και ελπίδα. Ετσι μπορούμε να ατενίσουμε αλλιώτικα τα πράγματα, τους άλλους, τον κόσμο, να ξεφύγουμε από το κλείσιμο στον εαυτό, με ό,τι αυτό σημαίνει για τους ίδιους και για όλους, να γίνουμε πιο δημιουργικοί και συνεργάσιμοι. Τι μπορεί να σημαίνει στην παρούσα συνθήκη σχέδιο και ελπίδα;
Θαύματα δεν γίνονται. Τα λόγια έχουν υλική δύναμη, αλλά ακόμη και τα πιο εύστοχα δεν αλλάζουν από μόνα τους τον κόσμο. Χρειάζονται κοινές αναφορές και σαφείς στόχοι ώστε να ενεργοποιηθούν οι πολλοί, να εμπεδωθεί κλίμα εμπιστοσύνης.
Η εμπιστοσύνη είναι κεφάλαιο, ατομικό και συλλογικό, επιτρέπει την αποτελεσματική λειτουργία των θεσμών. Η εγκόλπωση σαφών κοινών στόχων, από την άλλη, αποτελεί το πιο πρόσφορο μέσο ενεργοποίησης τμημάτων της κοινωνίας σε συγκεκριμένη κατεύθυνση.
Για να γίνει αυτό οι κυβερνώντες πρέπει να θέσουν σαφείς στόχους. Πριν από λίγους μήνες η κυβέρνηση, ο ΣΥΡΙΖΑ ακριβέστερα, αναφερόταν στο Πρόγραμμα της Θεσσαλονίκης. Αυτό στην παρούσα συνθήκη ισχύει μόνο μερικά. Αιτούμενο, συνεπώς, είναι η επεξεργασία νέων στόχων συμβατών με τη συγκυρία και με τις κατευθυντήριες ιδεολογικές αρχές των κυβερνώντων ώστε να αγγίξουν τους πολίτες και να τους κινητοποιήσουν.
Οι αρχές αυτές υπάρχουν αχνά· εδώ εντοπίζεται ένας από τους βασικούς λόγους της αποδοχής της κυβέρνησης: ειλικρίνεια στις σχέσεις κυβερνώντων-κυβερνωμένων, αλληλοσεβασμός, κοινωνική δικαιοσύνη. Αντίθετα απ’ ό,τι υποστηρίζουν ορισμένοι, οι πολίτες δεν είναι αθώα θύματα ψευδών υποσχέσεων, υποχείρια κάποιου διαβολικού λαϊκισμού.
Προσμένουν από τους κυβερνώντες να ενεργήσουν με δύο κριτήρια που κακοποιήθηκαν βάναυσα από προηγούμενες κυβερνήσεις: τον σεβασμό και την απόδοση στοιχειώδους κοινωνικής δικαιοσύνης παντού: από την αντιμετώπιση από τις κρατικές υπηρεσίες ώς την κατανομή των φορολογικών βαρών.
Δύο βασικά, τα βασικότερα θαρρώ, εργαλεία για την υλοποίηση των στόχων αυτών είναι το κράτος (νοσεί πάντα σοβαρότατα) και η κοινωνία των πολιτών, η οποία σήμερα παραμένει μουδιασμένη.
Παρά την ασκούμενη κριτική στο κράτος, από νεοφιλελεύθερους και μη, είναι αναντίρρητο ότι όλες οι οικονομικά εύρωστες σήμερα χώρες, με μερική εξαίρεση τις ΗΠΑ, στηρίχτηκαν πρωτίστως σ’ αυτό. Αυτό ισχύει για τη Γερμανία και την Ιαπωνία, για την Κίνα, τη Σουηδία τη Γαλλία.
Εδώ μένει να γίνουν τα αυτονόητα. Το κράτος οφείλει να λειτουργεί με κανόνες και να υπηρετεί συγκεκριμένους στόχους. Αυτό είναι εκ των ων ουκ άνευ για την υπέρβαση της κρίσης. Ενα κράτος ορθολογικά διαρθρωμένο, από την κεντρική διοίκηση ώς την πιο αποκεντρωμένη υπηρεσία, κοντά στον πολίτη και τα προβλήματά του.
Ενα κράτος που προωθεί αποτελεσματικά το σχέδιο και τους στόχους της κυβέρνησης, που διεκπεραιώνει αποτελεσματικά τις λειτουργίες ρουτίνας. Ενα κράτος που δεν ταλαιπωρεί, δίνει τον βηματισμό και εμπνέει τους πολίτες.
Το δεύτερο εργαλείο έγκειται στην κινητοποίηση των πολιτών. Χωρίς ενεργούς πολίτες δεν πάμε πουθενά. Αυτοί είναι οι υπερασπιστές του Συντάγματος και, ταυτόχρονα, αντίβαρο σε κάθε κρατική αυθαιρεσία και κακοδιοίκηση.
Η φωνή, με δυο λόγια, μιας δημοκρατικής κοινωνίας που ορίζει την ύπαρξή της. Αναντίρρητα καθόλου εύκολος στόχος, αλλά καιρός να μπει για τα καλά στην ατζέντα. Δεν βλέπω κάτι πιο προοδευτικό από το να κρατάνε οι πολίτες την τύχη τους στα χέρια τους.
* καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών
