Η συμφωνία των Βρυξελλών της 13ης Ιουλίου 2015 έθεσε τις βάσεις για την επίλυση του «ελληνικού ζητήματος» είτε σε βραχυπρόθεσμη προοπτική (εντός του Αυγούστου) είτε σε μακροπρόθεσμη, σε συνδυασμό με μία εκδοχή αναδιάρθρωσης του κρατικού χρέους.
Η ίδια συμφωνία, όμως, αποτέλεσε αντικείμενο διεξοδικών συζητήσεων στην ευρωπαϊκή και την παγκόσμια δημόσια σφαίρα σχετικά με τις συνέπειες που προκάλεσε στην οργάνωση, τη λειτουργία και τις ιστορικές προοπτικές της Ευρώπης. Σε κείμενό μας (δημοσιεύθηκε στην «Εφημερίδα των Συντακτών» την 28η Ιουλίου 2015) αναλύσαμε μερικές όψεις του «ευρωπαϊκού ζητήματος» με αφορμή τη συμφωνία των Βρυξελλών από τη σκοπιά της πολιτικής φιλοσοφίας.
Τώρα έχουμε την ευκαιρία να ερευνήσουμε τις συνέπειες που προκάλεσε η συμφωνία των Βρυξελλών για την Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας ως τμήμα της Ευρώπης εν γένει. Τρεις είναι οι μείζονες και ριζικές αλλαγές που προκλήθηκαν από τη συμφωνία των Βρυξελλών και αφορούν τη συγκρότηση, την οργάνωση και τις ιστορικές προοπτικές της Γερμανίας ως ευρωπαϊκής χώρας.
Η πρώτη αλλαγή αναφέρεται στην αποδόμηση της αυτοεικόνας της, της πολιτικής αυτοσυνείδησής της όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Η δεύτερη συνέπεια είναι και αυτή ριζική και έχει να κάνει με τις συνθήκες που επιτρέπουν στη Γερμανία να επιβάλλει την ηγεμονία της στην Ευρώπη κατά τέτοιο τρόπο ώστε να γίνεται λόγος για «γερμανική Ευρώπη».
Και, τέλος, η τρίτη αλλαγή αναφέρεται στη συστηματική υπονόμευση όχι μόνον των ιδεών και του αξιακού συστήματος του πολιτικού ευρωπαϊκού διαφωτισμού, αλλά και των συγκεκριμένων ιστορικών εφαρμογών του, όπως π.χ. είναι τα συστήματα του κράτους δικαίου και του κοινωνικού κράτους.
Οσον αφορά την πρώτη αλλαγή της πολιτικής αυτοσυνείδησης της Γερμανίας, γι’ αυτήν μίλησε ο κορυφαίος διανοούμενος και φιλόσοφος της εποχής μας Γιούργκεν Χάμπερμας στην πολιτική παρέμβασή του στη βρετανική εφημερίδα «Γκάρντιαν» (16 Ιουλίου 2015). Γράφει επί λέξει τα εξής: «Φοβάμαι πως η γερμανική κυβέρνηση, περιλαμβανομένης και της σοσιαλδημοκρατικής πτέρυγας, έπαιξε και έχασε σε μία νύχτα όλο το πολιτικό κεφάλαιο που η Γερμανία είχε συσσωρεύσει επί μισό αιώνα».
Πράγματι, βρισκόμαστε μπροστά σε μια διαδικασία αποδόμησης της δημοκρατικής μεταπολεμικής Γερμανίας, δηλαδή της πολιτικής εκείνης οντότητας την οποία «κατασκεύασαν» η πνευματική και η πολιτική ηγεσία των Γερμανών μετά το τέλος του πολέμου. Το έτος 1949 ιδρύεται η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας και τίθεται σε εφαρμογή σε όλα τα επίπεδα, όχι μόνον του εκπαιδευτικού συστήματος αλλά σε όλο το εύρος του κοινωνικού βιόκοσμου το πρόγραμμα της «επανεκπαίδευσης» των Γερμανών πολιτών.
Η γερμανική συλλογικότητα μετασχηματίζεται ριζικά και καθίσταται δημοκρατική και ό,τι μέχρι τότε ονομαζόταν «ιδιαίτερος εθνικός δρόμος» αποτελεί ιστορικό παρελθόν. Το συνειδησιακό πρόγραμμα της «επανεκπαίδευσης» των Γερμανών πολιτών κράτησε δεκαετίες ολόκληρες και το πολιτικό αποτέλεσμά του είναι η σύγχρονη Γερμανία της δημοκρατίας, του κράτους δικαίου, του κοινωνικού κράτους, της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και της μεταεθνικής προοπτικής.
Ο φόβος του Χάμπερμας είναι ένας φόβος που διακατέχει όλους τους Ευρωπαίους πολίτες: μήπως τελικά εκείνη τη μοιραία νύχτα της 12ης προς τη 13η Ιουλίου 2015 ενταφιάστηκε το πολιτικό κεφάλαιο που ονομάζεται σύγχρονη δημοκρατική Γερμανία;
Για τη δεύτερη αλλαγή της «γερμανικής Ευρώπης» οι φωνές που ακούγονται στην παγκόσμια δημόσια σφαίρα πολλαπλασιάζονται. Δεν είναι πια μετρημένες στα δάκτυλα. Οι απόψεις είναι τεκμηριωμένες και τα επιχειρήματα έχουν τη θεμελίωσή τους. Από τους Γερμανούς πολιτικούς ο Γιόσκα Φίσερ προσφάτως διαπίστωσε ότι «κατά τη διάρκεια της μακράς νύχτας στις Βρυξέλλες επικράτησε η “γερμανική Ευρώπη” της “ευρωπαϊκής Γερμανίας”».
Πράγματι, φαίνεται πως η κρατική συλλογικότητα της Γερμανίας περίμενε 25 ολόκληρα χρόνια μετά την επανένωσή της (1990-2015) την ιστορική ευκαιρία για να εκδηλώσει τη βούλησή της για ισχύ και κυριαρχία. Στο σημείο αυτό αξίζει τον θεωρητικό και πολιτικό κόπο να κάνουμε μία περιδιολόγηση όσον αφορά την ιστορική εξέλιξη της κρατικής γερμανικής δημοκρατικής συλλογικότητας μετά το 1949.
Διακρίνουμε λοιπόν τρεις ιστορικές φάσεις. Η πρώτη φάση (1949-1989) είναι εκείνη των δύο γερμανικών κρατών και του Ψυχρού Πολέμου. Η δεύτερη (1990-2015) είναι η φάση κατά την οποία η Γερμανία αναζητεί νέους δρόμους στον επαναπροσδιορισμό της εθνικής της συνείδησης ανάμεσα στο παλαιό εθνικό καθεστώς και στη μετα-εθνική ιστορική προοπτική της. Η τρίτη φάση (2015-…) είναι αυτή που μόλις τώρα αρχίζει.
Ορθότερο θα ήταν να πούμε ότι η φάση αυτή άρχισε μετά την απόφαση των Βρυξελλών. Επιβλήθηκε η ηγεμονία της Γερμανίας στην Ευρώπη και στην ευρωζώνη και στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Και το ερώτημα που τίθεται είναι το εξής: υπάρχουν ακόμη περιθώρια για την πολιτική Ευρώπη και ποια είναι άραγε αυτά;
Η τρίτη αλλαγή συνδέεται διαλεκτικά με τις δύο προηγούμενες, επειδή έχει να κάνει με τις ιδέες, τις αξίες και τα περιεχόμενα που οι οντότητες αυτές (Ελλάδα, Ευρώπη, Γερμανία κ.ά.) γέννησαν, διαμόρφωσαν, «κατασκεύασαν». Τονίζει και πάλι εύστοχα ο Χάμπερμας στην πρόσφατη παρέμβασή του: «Η τεχνοκρατική υπονόμευση της δημοκρατίας είναι το αποτέλεσμα των νεοφιλελεύθερων πολιτικών που υπαγόρευσαν οι αγορές».
Το χρηματοπιστωτικό σύστημα θριαμβεύει στην περίπτωση της συμφωνίας των Βρυξελλών και ο πολιτικός διαφωτισμός της Ευρώπης τοποθετείται στην αποθήκη. Το κράτος δικαίου και το κοινωνικό κράτος στην ελληνική πολιτική κοινωνία δεν πρόκειται ποτέ να λειτουργήσουν, εάν προηγουμένως όλοι εμείς, πολίτες και πολιτικοί, δεν συνειδητοποιήσουμε ότι η υπόθεση «πολιτικός διαφωτισμός» είναι δική μας υπόθεση.
Για τη Γερμανία, όπως φάνηκε από τη συμφωνία των Βρυξελλών, ο πολιτικός ευρωπαϊκός διαφωτισμός και οι ιστορικές πρακτικές εφαρμογές του ήταν ένα συγκυριακό πρόγραμμα που εξυπηρετούσε τα εκάστοτε ηγεμονικά της σχέδια. Οπως μου ανέλυσε ο συνάδελφος Stephan Lessenich (καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Μονάχου), η γερμανική κυβέρνηση επεξεργάζεται στο πλαίσιο της νέας ευρωπαϊκής ηγεμονίας της ένα πρόγραμμα «αποικιοκρατίας» στο εσωτερικό της ευρωζώνης και της Ευρωπαϊκής Ενωσης.
Τελικά εμείς, ως πολιτική συλλογικότητα, ποια σχέδια έχουμε επεξεργαστεί;
*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Παν. Θράκης
