Αλήθειες και ψέματα

Οσο παρακολουθώ τα τηλεοπτικά δελτία ειδήσεων, τόσο πιο πολύ πείθομαι με τα λόγια ενός καθηγητή μου στο Πανεπιστήμιο πριν από σαράντα χρόνια και βάλε που ήταν: «Αν θέλεις την αλήθεια, ακολούθησε το ψέμα για να φτάσεις σ’ αυτήν», έλεγε. Τότε δεν είχα αντιληφθεί το νόημα του λόγου του. Σήμερα όμως, την εποχή του διαδικτύου, της εικόνας, της τεχνητής νοημοσύνης και όλων αυτών που αξιοποιούνται για να αστυνομεύσουν και ενίοτε να υποκαταστήσουν την ανθρώπινη σκέψη, αυτές οι δώδεκα λέξεις απέκτησαν νόημα και περιεχόμενο. Ας αρχίσουμε με το πιο γνωστό εργαλείο καταστολής. Το κλομπ.

Εχετε συνειδητοποιήσει ότι τα κλομπ εμφανίζονται επιλεκτικά στις τηλεοπτικές οθόνες; Εχετε αντιληφθεί ότι τις περισσότερες φορές οι εικόνες προέρχονται είτε από χώρες που είναι «αντιπαθείς» στο ελληνικό πολιτικό σύστημα είτε για να τροφοδοτήσουν συνειρμούς τού στιλ «τι καλά που είμαστε εδώ;». Ετσι, αν βασίζεσαι στην τηλεοπτική «αλήθεια», αποκομίζεις την εντύπωση ότι ζεις στη χώρα που η καταστολή γίνεται με… τσάι και λουλούδια. Αν όμως ακολουθήσετε τη συλλογιστική «περί ψέματος» που ανέπτυξε ο καθηγητής, τότε μπροστά σας αναδύεται μια εντελώς διαφορετική πραγματικότητα που δεν έχει καμία σχέση με την εικονική -άρα ψεύτικη- των τηλεοπτικών μεταπρατών της.

Ας πάμε σε ένα άλλο θέμα: την ακρίβεια. Εδώ τα πράγματα είναι πολύπλοκα. Επειδή όλοι περνούν από τα σούπερ μάρκετ (σ.σ. χρησιμοποιώ το ρήμα περνώ αντί του ψωνίζω, διότι ο χρόνος για τις αγορές έχει προσαρμοστεί στην ποσότητα, με αποτέλεσμα η βόλτα στο σούπερ μάρκετ να έχει μετατραπεί σε περατζάδα) και όλοι στενάζουν από τις ανατιμήσεις, η τηλεοπτική «πραγματικότητα» πρέπει να προσαρμοστεί στην πραγματική ζωή. Ετσι οι δαιμόνιοι «κατασκευαστές» της αλήθειας βρήκαν τον τρόπο να παρέμβουν. Πώς; Περικόπτοντας και συγκρίνοντας ανόμοιες αλήθειες. Μπερδεμένο; Οχι και τόσο. Οι πολυμήχανοι «μάγειροι» της αλήθειας προσθέτουν στην αγωνία μας την αγωνία των άλλων, την οποία διανθίζουν με τις κραυγές απόγνωσης, σε αντίθεση με τη δική μας που την «ενδύουν» με εκφράσεις… κατανόησης. Κοντολογίς, ανακατεύουν «ολίγη αλήθεια» με μπόλικο ψέμα, ώστε να παρασκευάσουν ένα μεγαλύτερο ψέμα που να οδηγεί σε διαπιστώσεις του στιλ «παντού συμβαίνουν» ή «υπάρχουν και χειρότερα» ή «ευτυχώς εμάς μας σκέπτονται».

Το παιχνίδι «αλήθεια με ψέματα» αλλάζει πίστα όταν αφορά ζέοντα και δυσώδη θέματα της τρέχουσας πολιτικής διαχείρισης όπως οι υποκλοπές ή η υπόθεση της Siemens. Σε τέτοιες δύσκολες περιπτώσεις οι κατασκευαστές της τηλεοπτικής «πραγματικότητας» αναβαθμίζονται σε αλχημιστές. Προσπερνούν τη μέθοδο της πρόσμειξης «ψεμάτων» και «αληθειών» και εστιάζονται στον «τεμαχισμό» και στην «επιλεκτική χρήση» της αλήθειας. Δυσνόητο; Σωστά. Ακόμα και ο γερο-καθηγητής μου θα δυσκολευόταν να εντοπίσει τα ψήγματα της αλήθειας που χρησιμοποιούν για να φτιάξουν το κράμα «ψέματος» το οποίο αντιπροσωπεύει την «αλήθεια» που θέλουν να εμφανίσουν. Δεν καταλάβατε τίποτα; Αυτό ακριβώς επιδιώκουν, να μην καταλαβαίνετε τίποτα ώστε να καταπιείτε αμάσητο το ψέμα που κατασκεύασαν με διαφορετικές και ανομοιογενείς αλήθειες.

Θα μπορούσα να σας αραδιάσω δεκάδες ανάλογες περιπτώσεις, όπου το «ψέμα» κατασκευάζει τη δική του πραγματικότητα την οποία βαφτίζουν «αντικειμενικότητα» και θεμελιώνουν πάνω της μια νέα αλήθεια, η οποία όμως είναι τόσο σταθερή και στιβαρή όσο τα παλάτια που χτίζονται στην άμμο. Φυσικά ο Μπάμπης Τσετίνης στο τραγούδι του «Ο,τι αρχίζει ωραίο τελειώνει με πόνο» προειδοποιούσε ότι τέτοιου είδους «κατασκευές» δεν αντέχουν τη δύναμη του Βοριά (ο στίχος λέει ότι «ο Βοριάς θα τα κάνει συντρίμμια, κομμάτια») αλλά οι σημερινοί κατασκευαστές της τηλεοπτικής πραγματικότητας, αλαζόνες, αυτάρεσκοι και υπερφίαλοι, συνεχίζουν το έργο τους χωρίς ενδοιασμούς, τύψεις και αμφιβολίες.

Η ελληνική κοινωνία σήμερα πλήττεται από πληθωρισμό «αληθειών». Κατασκευασμένες ή επινοημένες «αλήθειες» που κυκλοφορούν αχαλίνωτες για να εξυπηρετήσουν σκοπιμότητες. Ομως η παραποίηση, η διαστρέβλωση και η προσαρμογή της πραγματικότητας στις απαιτήσεις των ισχυρών της πολιτικής και της οικονομίας είναι μια επικίνδυνη πρακτική που τις περισσότερες φορές λαβώνει θανάσιμα τη δημοκρατία. Φυσικά, πρόκειται για μια πολύ παλιά εκδοχή της πολιτικής διαχείρισης, η οποία όμως πάντα είχε καταστρεπτικά αποτελέσματα. Ο Περικλής στον Επιτάφιο είχε προειδοποιήσει τους Αθηναίους ότι: «δύσκολον είναι να ομιλήση κανείς με το προσήκον μέτρον εις περιστάσεις, κατά τας οποίας και αυτή η ακριβής παράστασις της αληθείας δυσκόλως γίνεται πιστευτή». Δεν εισακούστηκε για πολύ και όταν η «αλήθεια» πέρασε στα χέρια επικίνδυνων δημαγωγών, τα αποτελέσματα ήταν ολέθρια. Εύλογα σήμερα κάθε σώφρων άνθρωπος που βρίσκεται κατάφατσα με κατασκευασμένες «αλήθειες» που τον προσβάλλουν και τον ντροπιάζουν, αναρωτιέται: Τι δεινά μπορεί να μας περιμένουν όταν κληθούμε να αναμετρηθούμε με την πραγματικότητα που παραποιούν ανερυθρίαστα;

 * δημοσιογράφος, συγγραφέας