Η Δύναμη ενός κόκκου αλατιού. Η αρχή της απροσδιοριστίας και «Η Δίκη» του Κάφκα

Οι Δυνάμεις είναι παντοδύναμες και ανίκητες γιατί δρουν από κοινού.

Νόμος εστί θεός. Τούτον αεί πάντοτε τίμα. Σιμωνίδης ο Κείος.

Νόμος πονηρός ανομίαν παρεισφέρει. Μένανδρος.

Μα εγώ μιλάω για Δύναμη, της αγάπης ισοδύναμη. Λ.Νικολακοπούλου.

« Η Δίκη» του Φραντζ Κάφκα.

“Η Δίκη” είναι μυθιστόρημα σταθμός στη σύγχρονη λογοτεχνία, και είναι το γνωστότερο, οραματικότερο και συμβολικότερο έργο του Κάφκα με πολλά κρυμμένα νοήματα.

Τι έχει γράψει ο Hermann Hesse για την «Δίκη»: “Τι περίεργο, ιδιόμορφο και συναρπαστικό βιβλίο, και τι απόλαυση να το διαβάζεις! Όπως όλα τα έργα του Κάφκα, είναι ένα υφαντό από άπιαστα όνειρα, ένας ονειρικός κόσμος φτιαγμένος με τόσο γνήσια τεχνική και στηριγμένος σε μια τόσο ισχυρή δύναμη οραματισμού, που το αποτέλεσμα, ανησυχητικά παρόμοιο με πραγματικότητα δίχως υπόσταση, μας τυραννάει και μας αγχώνει στην αρχή σαν εφιάλτης, μέχρι τη στιγμή που μαντεύουμε το κρυμμένο του νόημα”.

Τι έχει γράψει ο Μίλαν Κούντερα για την «Δίκη»: «Η Δίκη» είναι η ιστορία του Γιόζεφ Κ. που ένα πρωί συλλαμβάνεται για ένα έγκλημα που αγνοεί και για το οποίο δεν πρόκειται να μάθει ποτέ τίποτα. Στο τέλος της δίκης του, δολοφονείται «σαν το σκυλί».

Αναρίθμητες είναι οι σελίδες που έχουν γραφεί για τον Franz Kafka που όμως (ίσως λόγω του αναρίθμητου των σελίδων αυτών) είναι ένας από τους λιγότερο κατανοητούς συγγραφείς του 20ου αιώνα. ‘Άρχισε να γράφει το γνωστότερο μυθιστόρημά του, τη «Δίκη», το 1914.  Δέκα χρόνια μετά, το 1924, δημοσιεύτηκε το «μανιφέστου των σουρεαλιστών», που ήταν τότε εντελώς ανίδεοι για την «σουρεαλιστική φαντασία» του Κάφκα, ενός άγνωστου συγγραφέα που τα κείμενά του εκδόθηκαν πολύ μετά τον θάνατό του.

Είναι απολύτως κατανοητή η ιδιομορφία των μυθιστορημάτων του στην ιστορία της λογοτεχνίας. «Χάρη στον Κάφκα κατανόησα πως ένα μυθιστόρημα μπορεί να γραφεί και αλλιώς», μου είπε κάποτε ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες.

Franz Kafka

Από τους πιο σημαντικούς λογοτέχνες του 20ού αιώνα. Εβραϊκής καταγωγής, έζησε στην σημερινή Τσεχία και έγραψε στη γερμανική γλώσσα. Έχει χαρακτηριστεί ως ο σπουδαιότερος μοντερνιστής γερμανόφωνος πεζογράφος.

Ανάμεσα στα δημοφιλέστερα έργα του, είναι η νουβέλα Η Μεταμόρφωση (1915) και τα μυθιστορήματα Η Δίκη, Ο Πύργος και Αμερική.

Ο Φραντς Κάφκα γεννήθηκε το 1883 στην Πράγα. Μετά το γυμνάσιο παρακολούθησε ορισμένα πανεπιστημιακά μαθήματα γερμανικής φιλολογίας και ακολούθως σπούδασε νομικά. Ελάχιστα κείμενά του δημοσιεύτηκαν όσο ζούσε, όπως η πασίγνωστη “Μεταμόρφωση” (1916), “Η αποικία των τιμωρημένων”, “Ένας αγροτικός γιατρός”, καθώς και “Το γράμμα στον πατέρα” (1919). Πέθανε 41 ετών, από φυματίωση το 1924.

Λίγο πριν πεθάνει, παρακάλεσε τον φίλο του Max Brod (1884 – 1968) να καταστρέψει κάποια έργα του (1). Ευτυχώς αυτό δεν έγινε. Ο Max Brod επιμελήθηκε τα τρία ημιτελή μυθιστορήματά του και τα εξέδωσε: “Η Δίκη” (1925), “Ο Πύργος” (1926), “Αμερική” (1927). Στο Βερολίνο, στο σπίτι της Dora Diamant, της φίλης του Κάφκα, κατασχέθηκαν από την Γκεστάπο χειρόγραφά του που θεωρούνται πλέον χαμένα. Το 1935 απαγορεύτηκε η δημοσίευση των έργων του. Όσοι γνώριζαν για τη ζωή του, οι τρεις αδελφές του, φίλοι, συγγενείς, θανατώθηκαν από τους Ναζί σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Τα αρχεία καταστράφηκαν. Η βιβλιοθήκη και πολλά γράμματά του χάθηκαν. Το έργο του, αρχικά γνωστό σ’ ένα μικρό μόνο λογοτεχνικό κύκλο της Γερμανίας, διαδόθηκε μετά το θάνατό του στη Γαλλία, χάρη στους Breton, Camus και Sartre, έπειτα στην Αγγλία και Αμερική και τελευταία στη Ρωσία. Οι πρώτες μεταφράσεις στα Τσεχικά δημοσιεύτηκαν το 1957 στην Πράγα.

Η πρώτη φράση από το μυθιστόρημα: « Η Δίκη» :Κάποιος πρέπει να είχε συκοφαντήσει τον Josef Κ. γιατί ένα πρωινό χωρίς να έχει κάνει τίποτα κακό ήλθαν και τον συνέλαβαν.

«Η Δίκη» είναι ένα μυθιστόρημα που γράφτηκε από τον Κάφκα το 1914 και το 1915 και δημοσιεύτηκε μετά τον θάνατο του στις 26 Απριλίου 1925.

Επηρεασμένος πολύ από το Έγκλημα και την Τιμωρία του Ντοστογιέφσκι και τους Αδερφούς Καραμάζοφ , ο Κάφκα έφτασε στο σημείο να αποκαλεί τον Ντοστογιέφσκι συγγενή εξ αίματος. Όπως τα άλλα δύο μυθιστορήματα του Κάφκα, «Η Δίκη» δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, αν και περιλαμβάνει ένα κεφάλαιο που φαίνεται να φέρνει την ιστορία σε ένα σκόπιμα απότομο τέλος.

Το 1999, το βιβλίο συμπεριλήφθηκε στα 100 βιβλία του αιώνα της Le Monde  και ως Νο. 2 των καλύτερων Γερμανικών μυθιστορημάτων του 20ου αιώνα.

Περίληψη: Το πρωί των τριακοστών γενεθλίων του, ο Josef K., ο επικεφαλής ταμίας μιας τράπεζας, συλλαμβάνεται απροσδόκητα από δύο άγνωστους πράκτορες μιας απροσδιόριστης υπηρεσίας για ένα απροσδιόριστο έγκλημα, που δεν αποκαλύπτεται ούτε σε αυτόν ούτε στον αναγνώστη (2). Ο Josef Κ. δεν φυλακίζεται, αλλά αφήνεται “ελεύθερος” και να περιμένει οδηγίες από την Επιτροπή Υποθέσεων.

Ο Josef Κ. αναλαμβάνει να συνοδεύσει έναν σημαντικό Ιταλό πελάτη στον καθεδρικό ναό της πόλης. Ενώ βρίσκεται μέσα στον καθεδρικό ναό, ένας ιερέας καλεί τον Josef Κ. με το όνομά του και του λέει έναν μύθο, που δηλώθηκε νωρίτερα ως ο μύθος «Ενώπιον του Νόμου»  και που έχει σκοπό να εξηγήσει την κατάστασή του ή σωστότερα την κατάσταση πραγμάτων. Ο ιερέας λέει στον Josef Κ. ότι ο μύθος είναι ένα αρχαίο κείμενο και πολλές γενιές δικαστικών την έχουν ερμηνεύσει διαφορετικά. Την παραμονή των τριάντα πρώτων γενεθλίων του Josef Κ. δύο άνδρες φτάνουν στο διαμέρισμά του για να τον εκτελέσουν. Τον οδηγούν σε ένα λατομείο, και τον σκοτώνουν. Ο Josef Κ. συνοψίζει την κατάστασή του με τα τελευταία του λόγια: “Σαν σκύλος!”

Η ανίκητη Δύναμη (3)

Ο πρώτος φύλακας μιλά στον Josef Κ: -Σκέψου μόνο το εξής: πόση Δύναμη έχω εγώ, που είμαι ο κατώτερος φύλακας- φρουρός, και ότι από αίθουσα σε αίθουσα στέκονται άλλοι φύλακες- φρουροί, ο ένας πιο Δυνατός από τον άλλον. Φαντάσου ότι τον τρίτο φύλακα – φρουρό δεν τολμώ ούτε εγώ  να τον αντικρίσω με τόση ανίκητη Δύναμη που διαθέτει.(4).

(1).Σημείωμα- τελευταία παράκληση του Κάφκα προς τον φίλο του Max Brod.

Αγαπημένε Μαξ, η τελευταία μου παράκληση: θέλω όλα τα γραπτά που αφήνω πίσω μου (στη βιβλιοθήκη, στην ντουλάπα, στο τραπέζι, στο σπίτι και στο γραφείο, ή οπουδήποτε αλλού βρίσκεται κάτι και πέσει στα χέρια σου) ημερολόγια, χειρόγραφα, γράμματα που μου έχουν στείλει ή έχω στείλει εγώ, σχεδιάσματα κλπ. Να καούν όλα χωρίς να διαβαστούν. Το ίδιο ισχύει για όλα τα γραπτά ή σχεδιάσματα που έχεις εσύ ή οποιοσδήποτε άλλος, που θα τον παρακαλέσεις εξ ονόματος μου να σου τα παραδώσει. Αν κάποιος έχει γράμματα μου που δεν θέλει να σου παραδώσει, ας αναλάβει τουλάχιστον την υποχρέωση να τα κάψει ο ίδιος. Δικός σου. Φραντς Κάφκα.

(2). Σε αντίθεση με την αρχή της αιτιοκρατίας, στην αρχή της απροσδιοριστίας, αβεβαιότητας, υπάρχουν γεγονότα που δεν υπαγορεύονται από κάποια αιτία.

(3). Δύναμη είναι μια ικανότητα ή και μία προδιάθεση να παραχθεί κάποιο έργο ή αποτέλεσμα. Υπάρχουν ενεργητικές και παθητικές Δυνάμεις. Το μαχαίρι που δολοφόνησαν τον Josef Κ. διαθέτει την ενεργητική Δύναμη για να αφαιρέσει μια ζωή. Αντίθετα ο δολοφονημένος Josef Κ. υφίσταται μιαν ολέθρια παθητική Δύναμη. Οι Δυνάμεις είναι παντοδύναμες και ανίκητες γιατί δρουν από κοινού: Η Δύναμη ενός κόκκου αλατιού να διαλύεται στο νερό και η Δύναμη του νερού να διαλύει το αλάτι αποτελούν δράση Δυνάμεων από κοινού συμπληρωματικών Δυνάμεων με αμοιβαίες εκδηλώσεις.

Δυνάμεις φυσικές, μεταφυσικές, σωματικές, ψυχικές, οικονομικές, πολιτικές, ανώτερες, κοινωνικές..

(4). Ο Νόμος στην «Δίκη» δεν είναι αντιληπτός ούτε μέσω της ανάλυσης θεσμισμένων νομικών κανόνων ούτε μέσω της μελέτης ή της παρατήρησης των δικαστηρίων και των πολιτών. Απουσιάζει άρα, ο Νομικός ρεαλισμός. Δεν υφίσταται Νόμος με τις γνωστές του υποστάσεις. Δεν έχουμε ένα γραπτό κανόνα Δικαίου που να αποτελεί ρητή και κατηγορηματική έκφραση της βούλησης των νομοθετικών οργάνων του κράτους και που να ρυθμίζει τις σχέσεις των πολιτών μεταξύ τους και με την πολιτεία. Αλλά θα απογοητευτούμε γιατί στον «καφκικό κόσμο» της ¨Δίκης» απουσιάζουν, έστω και ψήγματα, κάποιου άγραφου νόμου, θείου νόμου, ανθρώπινου νόμου..ενώ προβάλλεται ως ανίκητη και πανίσχυρη η «Δύναμη» που κερδίζει κατά κράτος τον κρατικό νόμο ακόμα και την Ανάγκη. Όπως μας τονίζει ο νομοθέτης Σόλων:

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Στον φίλο γλύπτη Γιάννη Βέτσο που συζητάμε δια μακρών για «Καφκικές Δυνάμεις, Νόμους και Δικαιοσύνη» και ο οποίος «εισέρχεται» ελεύθερα στον κόσμο του Κάφκα με τα κλειδιά της γλυπτικής.