Το πλωτό νησί του Αιόλου

Περίληψη ραψωδίας κ`.

Η ραψωδία κ` ξεκινά με το νησί των Ανέμων του θεού Αίολου. Ο Οδυσσέας και οι άνδρες του φιλοξενήθηκαν με τον πατροπαράδοτο τρόπο στο νησί του Αιόλου ο οποίος τους έκανε ένα πολύ χρήσιμο δώρο. Έκλεισε όλους τους ανέμους σ` ένα ασκί και άφησε ελεύθερο μόνο τον Ζέφυρο να φουσκώνει τα πανιά και να τους οδηγήσει με ασφάλεια στην Ιθάκη. Η απληστία και η περιέργεια των συντρόφων που νόμισαν ότι ο Αίολος του είχε δώσει μαλάματα, χρυσάφι και ασήμι και άλλους θησαυρούς, τους οδήγησε στο καταστροφικό άνοιγμα του ασκού του Αιόλου. Οι άνεμοι ξεχύθηκαν κι έφεραν τα πάνω- κάτω, ενώ είχαν πλησιάσει τόσο κοντά στην Ιθάκη. Οι άγριοι αέρηδες τους οδήγησαν πάλι στο νησί του Αιόλου. Ο θεός των Ανέμων τους έδιωξε κακήν κακώς θεωρώντας τους υβριστές αφού δεν ήταν άξιοι του δώρου που τους είχε δώσει αυτός, ένας θεός. Ο επόμενος σταθμός τους ήταν η χώρα των Γιγάντων, ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων. Οι πρωτόγονοι και αφιλόξενοι Λαιστρυγόνες κατέστρεψαν όλα τα πλοία του στόλου του Οδυσσέα εκτός από το δικό του που το είχε δέσει κάπου κρυφά. Οι περισσότεροι άνδρες του Οδυσσέα είχαν φρικτό τέλος στα χέρια και στα δόντια των ανθρωποφάγων Λαιστρυγόνων. Έπειτα έφθασαν στην Αία, στο νησί της μάγισσας Κίρκης που μεταμόρφωσε τους συντρόφους του σε χοίρους. Ο Οδυσσέας, με την βοήθεια και τις συμβουλές του Ερμή αδρανοποίησε τα μαγικά φάρμακα και βότανα της θεάς που θα τον μεταμόρφωναν σε χοίρο. Η Κίρκη του ζητά να γίνει ερωτικός της σύντροφος και ο Οδυσσέας δέχεται βάζοντας όρους που γίνονται δεκτοί από την πλανεύτρα Κίρκη. Η θεά ξανακάνει ανθρώπους τους άντρες του Οδυσσέα. Φιλοξενούνται όλοι στο νησί της Κίρκης ένα ολόκληρο χρόνο και μη μπορώντας να αντιμετωπίσουν την δυνατή νοσταλγία της πατρίδας ο Οδυσσέας ζητά από την Κίρκη να τους βοηθήσει να φύγουν. Τους υπόσχεται να τους συνδράμει να φύγουν όμως σαν μάγισσα θεά ανακοινώνει στον Οδυσσέα ότι πρέπει πρώτα να επισκεφθεί τον Άδη και να συναντήσει τον τυφλό Μάντη Τειρεσία ο ,οποίος θα του αποκαλύψει με ποιο τρόπο και από ποιους θαλασσινούς δρόμους θα επιστρέψει στην Ιθάκη.

Οδύσσεια, ραψωδία κ`.

-Το πλωτό νησί του Αιόλου με τα χάλκινα τείχη.

πλωτῇ ἐνὶ νήσῳ· πᾶσαν δέ τέ μιν πέρι τεῖχος

χάλκεον ἄῤῥηκτον, λισσὴ δ’ ἀναδέδρομε πέτρη. Οδύσσεια, κ`, 3,4.

Ο Όμηρος μας λέει ότι το νησί του Αιόλου ήταν πλωτό και είχε χάλκινα άπαρτα τείχη εδρασμένα στο όριο ξηράς και θάλασσας πάνω σε απότομα και γλιστερά βράχια. Άρα επρόκειτο για ένα νησί που δεν ήταν δυνατό να αλωθεί από εχθρούς αφού εκτός από τα απροσέγγιστα βραχώδη φυσικά τείχη διέθετε και ψηλά χάλκινα. Επίσης η δυνατότητα του να επιπλέει και να κινείται εξασφάλιζε την τέλεια θωράκιση του νησιού έναντι οποιουδήποτε κινδύνου. Το νησί αυτό ταξίδευε παντού εκεί που κανένα άλλο πλοίο δεν μπορούσε να φτάσει. Μέσα στο νησί ο Αίολος κρατούσε και διεύθυνε όλους τους ανέμους.

μῆνα δὲ πάντα φίλει, κ` 14.

μήνα σωστό μας φιλοξένισε.( ο Αίολος).

Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν θεοποιήσει την Φιλοξενία και την θεωρούσαν μεγάλη αρετή. Οι θεοί προστάτες της Φιλοξενίας ήταν πρωτίστως ο Ξένιος Δίας, η Ξενία Αθηνά καθώς και οι γιοι του Διός , οι Διόσκουροι Κάστωρ και Πολυδεύκης. Η Αφιλοξενία ήταν ύβρις και αμάρτημα. Το δωμάτιο του φιλοξενούμενου ήταν ο «ξενών» και υπήρχε «τυπικό» για την Φιλοξενία που το συναντάμε συχνά στον Όμηρο.

Παροιμία: Το έβγα έξω πλήθυνε, το έμπα μέσα εχάθει

Οι άνθρωποι έχουν γίνει λιγότερο φιλόξενοι κυρίως μετά το 1960. Συναντιόνται όλο και περισσότερο έξω και λιγότερο σε οικιακά γεύματα και φιλοξενίες.

-Οι ανθρώπινες αδυναμίες ενός ήρωα.

ἐννῆμαρ μὲν ὁμῶς πλέομεν νύκτας τε καὶ ἦμαρ,

τῇ δεκάτῃ δ’ ἤδη ἀνεφαίνετο πατρὶς ἄρουρα,

καὶ δὴ πυρπολέοντας ἐλεύσσομεν ἐγγὺς ἐόντας.

ἔνθ’ ἐμὲ μὲν γλυκὺς ὕπνος ἐπέλλαβε κεκμηῶτα·

αἰεὶ γὰρ πόδα νηὸς ἐνώμων, οὐδέ τῳ ἄλλῳ

δῶχ’ ἑτάρων, ἵνα θᾶσσον ἱκοίμεθα πατρίδα γαῖαν· Οδύσσεια, κ`, 28-33.

Εννιά μέρες ταξιδεύαμε χωρίς σταματημό νύχτα και μέρα και η πατρίδα φάνηκε τη δέκατη ημέρα. Βλέπαμε φωτιές να καίνε στο νησί. Είχαμε φτάσει πολύ κοντά στην ποθητή Ιθάκη.. Τότε παραδόθηκα σ` ένα γλυκό ύπνο, ήμουν τόσο κουρασμένος γιατί σ` όλο αυτό το ταξίδι κρατούσα τη λαγουδέρα και οδηγούσα το πλοίο προς την Ιθάκη. Κανέναν από τους συντρόφους δεν άφησα στο τιμόνεμα. Ήθελα να φτάσουμε όσο πιο γρήγορα στον ποθητό προορισμό.

Ο Οδυσσέας επιτέλους βλέπει την Ιθάκη και χαίρεται τόσο πολύ που παραδίδεται για λίγο στον ύπνο. Οι σύντροφοι του βρίσκουν την ευκαιρία να ανοίξουν τον ασκό του Αιόλου και το κακό γίνεται. Οι ξέφρενοι άνεμοι τους απομακρύνουν γρήγορα από την πατρίδα.

Όνειρο και επιθυμία του Οδυσσέα ήταν να δει την Ιθάκη από το πέλαγος και να διακρίνει τους καπνούς να ανεβαίνουν στον ουρανό. ( Στην αρχή της α`ραψωδίας αναφέρει ο Όμηρος:

αὐτὰρ Ὀδυσσεύς, ἱέμενος καὶ καπνὸν ἀποθρῴσκοντα νοῆσαι

ἧς γαίης, θανέειν ἱμείρεται. οὐδέ νυ σοί περ, Οδύσσεια, α` 57-59. Ο Οδυσσέας τον καπνό να δει να ανεβαίνει στην όμορφη Ιθάκη του, και δεν το νοιάζει ύστερα ο θάνατος να έλθει.).

Φρήντριχ Νίτσε: Από τότε που κουράστηκα να ψάχνω, έμαθα να βρίσκω. Κι από τότε που ο άνεμος μου εναντιώθηκε, έμαθα να ταξιδεύω με όλους τους ανέμους.

-Τα μαγικά βότανα.

κακὰ φάρμακ’ ἔδωκεν.Οδύσσεια, κ`, 213.

 ἀνέμισγε δὲ σίτῳ

φάρμακα λύγρ’, ἵνα πάγχυ λαθοίατο πατρίδος αἴης. κ`, 235-236.

Φάρμακα είναι η λέξη του Ομήρου για τα μαγικά βότανα που χρησιμοποιούσε η Κίρκη για τους δόλιους σκοπούς της.

-Το μαγικό ραβδί και η μεταμόρφωση των ανδρών σε χοίρους.

ῥάβδῳ πεπληγυῖα κατὰ συφεοῖσιν ἐέργνυ.

οἱ δὲ συῶν μὲν ἔχον κεφαλὰς φωνήν τε τρίχας τε

καὶ δέμας, αὐτὰρ νοῦς ἦν ἔμπεδος ὡς τὸ πάρος περ. κ` 237-240.

Κι άξαφνα, σαν ήπιανε οι συντρόφοι, 

μ’ ένα ραβδί τους χτύπησε και μες στη χοιρομάντρα

τους έκλεισε. Κι είχαν φωνή και τρίχες και κεφάλι

και σώμα χοίρων, μα γερός σαν πρώτα ο νους τους ήταν. κ`, 237-240. Μετάφραση Ζήσιμου Σιδέρη.

Στο ταξίδι της επιστροφής ο Οδυσσέας συναντά πολλές παράξενες περιπέτειες. Στο νησί της Αίας, ο Οδυσσέας και οι άντρες του συναντούν τη θεά, μάγισσα, Κίρκη. Η πανέμορφη Κίρκη καλεί όλους τους άντρες σε δείπνο. Το φαγητό περιέχει τα «κακά φάρμακα» όπως λέει ο Όμηρος. Μετά μ` ένα μαγικό ραβδί τους μεταμορφώνει σε γουρούνια. Ο Οδυσσέας πανέξυπνος, αλλά και με τη βοήθεια του Ερμή, που του έδωσε το θαυματουργό βοτάνι Μώλυ δεν μαγεύεται με τα «κακά φάρμακα» της Κίρκης. Είναι αυτό μια φανταστική ιστορία; ή υπάρχει βαθύτερο νόημα σχετικά με τον εξευτελισμό των ανδρών που ενδίδουν σε ταπεινές παρορμήσεις; Ο Όμηρος ήταν μέγιστος ποιητής για να μην κάνει σαφές το νόημά του. Η «μεταμόρφωση» των ανδρών σε χοίρους είναι η πλέον γνωστή, με εκείνη του Κάφκα, στην ιστορία της λογοτεχνίας.

-Η κούραση φεύγει με ένα καλό λουτρό.

Έφερνε η τέταρτη( βοηθός της Κίρκης) νερό, και κάτω από λεβέτι

μες στο λουτρό μ’ οδήγησε και μου ‘λουσε τους ώμους

και το κεφάλι, παίρνοντας νερό συγκεριασμένο

απ’ το μεγάλο τρίποδο, κι έτσι την κούραση όλη, 

μου σήκωσε απ’ τα μέλη μου, την καρδιοβασανίστρα.

Σα μ’ έλουσε και μ’ έτριψε με μυρωδάτο λάδι,

μου φόρεσε πεντάμορφη χλαμύδα και χιτώνα, κ`, 360-365, Μετάφραση Ζήσιμου Σιδέρη.

-Ποιος μπορεί να φάει όταν έχει μεγάλη στενοχώρια;

Ω! Κίρκη θεά μάγισσα πες μου κάτι να μάθω: Ποιος άντρας με φιλότιμο σ` όλον τον κόσμο τούτο θα έτρωγε και θα έπινε και θα γλεντοκοπούσε αν οι πιστοί του σύντροφοι ζούσαν μια τραγωδία; Εσύ τους μεταμόρφωσες, τους έκανες γουρούνια που παλληκάρια όμορφα ήταν και δοξασμένα. Κλειστό είναι το στόμα μου κλειστή και η καρδιά μου όσο οι πιστοί μου σύντροφοι δεν τρώνε εδώ μαζί μας. Οδύσσεια, κ` 383- 388. Ελεύθερη απόδοση.

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Στην αγαπημένη μου ανηψιά Έλλη και στον Jordi.