Κυριάκοσγκεϊτ: η κανονικοποίηση του κακού

Είναι πεποίθηση σε συντηρητικούς, ακόμη περισσότερο σε αυταρχικούς, ηγέτες ότι η συγκέντρωση της εξουσίας αποτελεί τον προσφορότερο τρόπο άσκησης αποτελεσματικής πολιτικής. Στην ακραία της εκδοχή αυτή η αντίληψη απολήγει, όπως συνέβη στον Μεσοπόλεμο, στην εναντίωση στα φιλελεύθερα κοινοβουλευτικά καθεστώτα, συνώνυμα της φλυαρίας και της παρακμής, και τη στήριξη αυταρχικών καθεστώτων που, υποτίθεται, θα έβαζαν τέλος στην κατηφόρα και θα οδηγούσαν στην εθνική αναγέννηση.

Το εγχείρημα εκσυγχρονισμού με συγκεντρωτικό-αυταρχικό τρόπο το αποκαλούμε αυταρχικό εκσυγχρονισμό. Τέτοια εγχειρήματα υπήρξαν αρκετά κυρίως εκτός Ευρώπης. Αυτό, νομίζω, είχε κατά νου ο Ρ. Αρόν για την τότε Σοβιετική Ενωση στα μαθήματά του για τη Βιομηχανική Κοινωνία. Στα καθ’ ημάς, ορισμένοι έχουν κατά νου το καθεστώς Ερντογάν. Στο παρελθόν έκαναν εντύπωση οι υψηλοί ρυθμοί οικονομικής ανάπτυξης. Τώρα κάνουν εντύπωση η κινητικότητα της τουρκικής διπλωματίας, ορισμένα τεχνολογικά επιτεύγματα, από τα ντρόουν ώς τα αυτοκίνητα, ενδεχομένως αύριο η πολεμική βιομηχανία, και μάλιστα με επικεφαλής τοποθετημένα από τον ίδιο μέλη του οικογενειακού του περιβάλλοντος που δεν φαίνεται να έχουν και την καλύτερη εικόνα στην τουρκική κοινωνία.

Στην Ελλάδα έχουμε από το 2019 πρωθυπουργό τον Κ. Μητσοτάκη, φιλελεύθερο, κατά δήλωσή του. Από έναν φιλελεύθερο δεν περιμένεις συγκέντρωση της εξουσίας γιατί έχει εκ προοιμίου εμπιστοσύνη στους ανθρώπους, στην αξιοκρατία, σέβεται τους θεσμούς, ομνύει στη φιλελεύθερη Δημοκρατία. Αυτά που άλλωστε δήλωνε πριν από το 2019 και ο ίδιος. Κι όμως όσα πράττει δεν ανακαλούν φιλελεύθερες αρχές. Συγκέντρωση εξουσίας σε λίγα χέρια, το επιτελικό κράτος, ασυνήθιστη συγκέντρωση στα χέρια του κρίσιμων αρμοδιοτήτων, από την πληροφόρηση (ΕΡΤ) έως την ασφάλεια (ΕΥΠ), διορισμός ημετέρων, συγγενών συνήθως στην κορυφή, παράκαμψη κρίσιμων θεσμικών διαδικασιών, διαχείριση δημόσιων υποθέσεων ως να ήταν ιδιωτικές – αποκορύφωμα, οι ατέλειωτες απευθείας αναθέσεις.

Ολα αυτά στο όνομα τίνος πράγματος; Της αποτελεσματικότητας; Οδήγησαν όλα αυτά σε αποτελεσματικότερη διαχείριση; Πρόκειται για ένα εγχείρημα αυταρχικού εκσυγχρονισμού; Οι αριθμοί δεν συνηγορούν σε κάτι τέτοιο. Τουναντίον. Με λιγοστές εξαιρέσεις, που μάλλον έχουν τη σφραγίδα υπουργών, ο εκσυγχρονισμός είναι ανεύρετος. Επιτομή της πολιτικής αυτής, οι παρακολουθήσεις, μαζικά απ’ ό,τι φαίνεται, πολιτών, πολιτικών και μη, και μάλιστα του προέδρου του κόμματος που μέχρι πρότινος συγκυβερνούσε με τη Ν.Δ. Προφανώς δεν πρόκειται ούτε για φιλελεύθερη πολιτική ούτε για μέριμνα εθνικής ασφάλειας. Ανακαλεί περισσότερο πρακτική αυταρχικού καθεστώτος, πρακτικές υποκόσμου.

Στα αυταρχικά καθεστώτα όταν κάτι στραβώνει ο επικεφαλής, για τη σωτηρία του, θυσιάζει, προσωρινά συνήθως, πιόνια. Με την ελπίδα να ξεχαστεί. Στις κοινοβουλευτικές δυτικές δημοκρατίες, ιδιαίτερα σε μη προεδρικά ή ημιπροεδρικά καθεστώτα, οι πρωθυπουργοί παραιτούνται και προσφεύγουν στη λαϊκή ετυμηγορία. Το κόμμα αποφασίζει αν θα συνεχίσει να ηγείται και να διεκδικήσει νέα θητεία. Πρόκειται για παράδοση που υποδηλώνει στοιχειώδη σεβασμό στους θεσμούς, στους πολίτες.

Η αντίδραση Μητσοτάκη μετά τη δημοσιοποίηση των παρακολουθήσεων ανακαλεί πρακτικές αυταρχικών καθεστώτων, αλλά δεν είναι ακριβώς ίδια. Θυσίασε ανθρώπους του, αλλά η πράξη στην πορεία συνοδεύτηκε από δύο άλλες κινήσεις. Κατά πρώτον από τη μερική άρνηση του συμβάντος. Οι θυσιασθέντες θυσιάστηκαν όχι γιατί έκαναν αυτό για το οποίο επικρίνονται αλλά για κάτι πολύ ηπιότερο. Ενα πολιτικό λάθος στη μία περίπτωση, μια αβλεψία στην άλλη. Δεν πρόκειται συνεπώς για θυσία αλλά για απαλλαγή από τα καθήκοντά τους έτσι ώστε αύριο να μπορούν να επανέλθουν στο προσκήνιο με το μικρότερο δυνατό κόστος.

Η δεύτερη πρακτική έγκειται στη διάχυση της ευθύνης. Ευθύνονται όλοι πλην εκείνου που έχει θεσμικά την ευθύνη. Οι συνεργάτες του, τα θύματα της παρακολούθησης γιατί δεν κάθισαν στα αυγά τους ή γιατί για κάποιους δεν πληρούν το προφίλ του εθνικόφρονα πολίτη, οι πολιτικοί αντίπαλοι γιατί στο παρελθόν ίσως να έκαναν τα ίδια, ευθύνονται όλοι όσοι στη συγκεκριμένη συνθήκη επικρίνουν την παρακολούθηση των πολιτών αγνοώντας το «εθνικό συμφέρον».

Η διάχυση της ευθύνης είναι η κρίσιμη πτυχή για τους θεσμούς και τη Δημοκρατία. Σημαίνει μη αναγνώριση του προβλήματος, κανονικοποίησή του και μετατροπή του σε κάτι απρόσωπο, έργο πολλών, συλλογικό. Η κανονικοποίηση του κακού οδηγεί στην εγκατάστασή του στην καθημερινότητά μας, η προοδευτική αποδοχή του ως οργανικού στοιχείου της ύπαρξής μας. Σαν το δηλητήριο του Μιθριδάτη. Πρόκειται για τον πιο σίγουρο τρόπο ναρκοθέτησης μιας δημοκρατικής πολιτείας.

*Πανεπιστήμιο Πατρών