Αυτό που βιώνει η ανθρωπότητα εδώ και τριάντα χρόνια (μετά το έτος-τομή: 1989) είναι η πλήρης απουσία του αυτοσυνειδησιακού προσδιορισμού της και της ιστορικής προοπτικής της. Το εμπειρικό γεγονός: ο πόλεμος του Πούτιν στην Ουκρανία προκάλεσε κοινωνικο-πολιτικές εξελίξεις που κανένας πόλεμος μέχρι σήμερα δεν έχει προκαλέσει· αποτελεί το μεγάλο ερώτημα της εποχής μας.
Οι πολιτικο-κοινωνικές εξελίξεις από τον Φεβρουάριο του 2022 μέχρι σήμερα είναι κεραυνοβόλες και ραγδαίες. Από την άλλη η φιλοσοφία και η θεωρία δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν στα πολιτικο-κοινωνικά αιτήματα της εποχής μας.
Ο φίλος Αντώνης Λιάκος στο κείμενό του («Βήμα», 17 Ιουλίου) σωστά επισημαίνει ότι οι κυρώσεις της Δύσης κατά της Ρωσίας στράφηκαν τελικά εναντίον της ίδιας της Δύσης. Θα έλεγα ότι στράφηκαν κατά της ευρωπαϊκής Δύσης και όχι κατά της αμερικανικής εκδοχής της.
Οσοι όμως έχουμε υιοθετήσει το ερμηνευτικό σχήμα της «διαλεκτικής του διαφωτισμού» (Χορκχάιμερ, Αντόρνο) καταλαβαίνουμε πολύ καλύτερα πώς και γιατί η Δύση εδώ και τριάντα χρόνια έγινε όμηρος της νέας Ρωσίας. Από το καθεστώς του Ψυχρού Πολέμου ανάμεσα στην Αμερική (με γεωπολιτική υποσημείωση την Ευρώπη) και τη Σοβιετική Ενωση (1945-1989) διαμορφώθηκε το οικονομικο-πολιτικό καθεστώς της αβεβαιότητας και της απροσδιοριστίας.
Λανθασμένα ο Αντ. Λιάκος υποστηρίζει ότι το «μεγάλο επίδικο στον πόλεμο αυτόν είναι η ενέργεια». Ο πόλεμος του Πούτιν στην Ουκρανία ξεκίνησε και θα διαρκέσει επί πολλά χρόνια. Αλλά όχι ως κλασικού τύπου πόλεμος. Και το επίδικο αυτού του πολέμου είναι η πολιτικο-κοινωνική επιβίωση της Ευρώπης. Ο ένας ηγέτης μετά τον άλλον ψάχνουν να βρουν «διαφυγές εξόδου» (βλ. Ντράγκι, Μακρόν κ.ά.)
Θα τολμήσω να κάνω μια θεωρητικο-πολιτική πρόβλεψη, μολονότι δεν το συνηθίζω. Λέω, λοιπόν, αφού όλοι μας έχουμε διαπιστώσει ότι οι κρίσεις που δημιουργούνται εδώ και είκοσι χρόνια είναι απανωτές, γιατί δεν καταλαβαίνουμε ότι η διαχείρισή τους δεν μπορεί να ανατεθεί στις γηγενείς, στις ευρωπαϊκές γραφειοκρατικές κοινωνικές ομάδες (ελίτ) που ασκούν επιρροή στη διαμόρφωση του «κοινού καλού», κατά τη στιγμή που αυτές οι ελίτ ενδιαφέρονται για την επιβίωσή τους και μόνον.
Θα συμφωνήσω με τον Αντ. Λιάκο στο εξής: γράφει επί λέξει «η βαθειά κοινωνική κρίση βρίσκεται προ των πυλών». Το θέμα είναι όμως το εξής: ούτε οι εθνικές ηγεσίες (στις επιμέρους ευρωπαϊκές κοινωνίες) ούτε οι «Βρυξέλλες» έχουν κατανοήσει σε ποια δύσκολη ιστορική φάση βρισκόμαστε ως ανθρωπότητα.
Λέω μια τελευταία φράση μου σε όλη αυτή την κριτικο-ερμηνευτική προσπάθειά μου. Εδώ και τριάντα χρόνια (1989-2022) ζούμε σ’ ένα θεωρητικο-πολιτικό καθεστώς, στο οποίο ούτε η θεωρία ούτε η πολιτική αναδημιουργούνται ως κοινωνικές δυνάμεις. Ως ανθρωπότητα βρισκόμαστε στον «βαθμό μηδέν» της ανθρώπινης ύπαρξης.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
