Χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός και ανθρώπινη συνθήκη

Από τον τίτλο του άρθρου μου καταλαβαίνει κανείς ότι θα κάνω, έστω και επιγραμματικά, κάποιες θεμελιώδεις, υποθέτω, επισημάνσεις για τον τρόπο ζωής και τη μορφή ζωής του ανθρώπου στις συνθήκες του χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού στην εποχή μας. Προηγουμένως όμως, κρίνω απαραίτητο να υπενθυμίσω στους αναγνώστες μας ότι πριν από μερικές μέρες σ’ ένα άλλο άρθρο μου με τον τίτλο «Εθνικά κράτη και παγκόσμιο δημόσιο χρέος» (δημοσιεύτηκε στην «Εφ.Συν.», 30 Μαΐου 2022) υποστήριξα ότι το παγκόσμιο δημόσιο χρέος, το οποίο ανέρχεται στα 300 τρισ., είναι ένα χρηματοπιστωτικό μέγεθος το οποίο αποτιμάται χρηματικά στο ποσό αυτό. Και ως τέτοιου τύπου χρηματοπιστωτικό ποσό επιμερίζεται στα εθνικά κράτη της παγκόσμιας πολιτικής κοινότητας, σύμφωνα με τα χρηματικά χρέη του εκάστου εθνικού κράτους.

Επειδή όμως δεν είμαι ειδικός τεχνοκράτης με θεματικό αντικείμενο τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, δεν θα επιμείνω στον νέο ρόλο του καπιταλισμού, αλλά με την ιδιότητα του πολιτικού φιλοσόφου θα αναπτύξω τις απόψεις μου σχετικά με την ανθρώπινη μορφή ζωής στις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης. Με απλά λόγια θέλω όλοι μας να καταλάβουμε ότι η ζωή μας σήμερα, ο κοινωνικός βιόκοσμος, η καθημερινότητά μας, αλλά και οι θεσμοί της πολιτικής και οικονομικής ζωής μας έχουν ριζικά αλλάξει, έχουν δομικά μετασχηματιστεί.

Γι’ αυτές τις ριζικές αλλαγές και γι’ αυτούς τους δομικούς μετασχηματισμούς, οι οποίοι συντελούνται τις τελευταίες δεκαετίες στην παγκόσμια πολιτική κοινωνία, δύο είναι οι παράγοντες που έχουν παίξει και, εννοείται, εξακολουθούν να παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Ο πρώτος παράγων είναι αυτός που αναφέρεται στην αντιστροφή των σχέσεων πολιτικού συστήματος και οικονομικού συστήματος. Και η δεύτερη συνθήκη (επιμέρους έκφραση του πρώτου παράγοντα) είναι η επικράτηση του χρήματος ως εμπορεύματος έναντι της μέχρι τούδε νεωτερικής λειτουργίας του (του χρήματος εννοώ) ως μέσου ανταλλαγής.

Η πολιτική στις μέρες μας δεν είναι αυτόνομη υπόθεση της οποίας σκοπός είναι η επίτευξη του «ευ ζην» του ανθρώπου. Η πολιτική έχει μεταμορφωθεί σε «θεραπαινίδα» της οικονομική εξουσίας. Τα πρωτεία του οικονομικού στοιχείου έναντι του πολιτικού είναι μια αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα. Είναι ένα factum το οποίο εάν εξακολουθούμε να μην το βλέπουμε, κατά το πρότυπο της στρουθοκαμήλου, τόσο χειρότερα για όλους μας.

Στην ιστορικο-κοινωνική εξέλιξη της ανθρωπότητας, στο πλαίσιο πάντοτε της παντοδύναμης πολιτικής εξουσίας (πρόκειται για το παράδειγμα της πολιτικής νεωτερικότητας), τα δύο δομικά στοιχεία της ανθρώπινης κοινωνίας (δηλ. το πολιτικό και το οικονομικό) έβρισκαν και εκπονούσαν διαμεσολαβήσεις ανάμεσα στον καπιταλισμό και τη δημοκρατία. Και εάν ανατρέξει κανείς στην ιστορία των πολιτικών και οικονομικών θεσμών των δύο τελευταίων αιώνων, θα διαπιστώσει ότι η κορύφωση της θετικής διαμεσολάβησης ανάμεσα στον καπιταλισμό από τη μια μεριά και τη δημοκρατία από την άλλη έγινε πραγματικότητα μ’ αυτό που ονομάστηκε «δημοκρατικός καπιταλισμός». Πρόκειται για τη θεσμική έκφραση του νεωτερικού πνεύματος μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Πράγματι μετά το 1945, τουλάχιστον η ευρωπαϊκή πολιτική έζησε στιγμές «χρυσού αιώνα». Ενδεικτικά αναφέρω τα εξής: σοσιαλδημοκρατία, κράτος δικαίου, κοινωνικό κράτος, συστήματα δικαιωμάτων, διαδικασίες ενσωμάτωσης των ξένων και πολλά άλλα είναι χαρακτηριστικά παραδείγματα του δημοκρατικού καπιταλισμού.

Μετά όμως το έτος-τομή 1989, τα πολιτικά πράγματα άλλαξαν άρδην και ριζικά όχι μόνον στην πολιτική ευρωπαϊκή ενδοχώρα, αλλά και σε παγκόσμιο επίπεδο. Η διαδικασία της παγκοσμιοποίησης τίθεται σε ισχύ (από την ίδια την εγγενή δυναμική της ανθρώπινης κοινωνίας). Αλλά ταυτόχρονα εμφανίζονται στον ορίζοντα τα σημάδια της επιστροφής στη βαρβαρότητα. Αντιλαμβανόμαστε όλοι ότι τελικά η ιστορική απόσταση ανάμεσα στον δημοκρατικό καπιταλισμό που κατέρρευσε το έτος 1989 και τον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό της εποχής μας ισοδυναμεί με ένα φύσημα της καταστροφής και του θανάτου.

Υποστηρίζω λοιπόν ότι η μετάβαση από τον μεταπολεμικό δημοκρατικό καπιταλισμό στον χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό της εποχής μας θέτει επί τάπητος μείζονα ζητήματα επαναπροσδιορισμού του ανθρώπινου τρόπου ζωής. Θα διατυπώσω δυο-τρία ερωτήματα (είναι ενδεικτικά του τρόπου σκέψης της εποχής μας).

Πρώτον, ενώ συντελούνται αυτές οι ριζικές αλλαγές στο παγκόσμιο σύστημα οργάνωσης του κεφαλαίου, οι άνθρωποι «επί της γης» δεν καταλαβαίνουν περί τίνος πρόκειται.

Δεύτερον, η πολιτική νεωτερικότητα με τα ίδια και απαράλλακτα στοιχεία της, δηλαδή την αρχή της αντιπροσώπευσης, τον κοινοβουλευτισμό, τα κόμματα, εξακολουθεί να λειτουργεί!

Και το τρίτο ερώτημα, το οποίο είναι και το θεμελιώδες για την ύπαρξη του ανθρώπου, διατυπώνεται ως εξής: Οταν το κεφάλαιο ως χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός στις μέρες μας είναι η αδιαφιλονίκητη οντότητα που μας δυναστεύει, πόσα περιθώρια ανθρώπινης ζωής αφήνει στον ίδιο τον άνθρωπο; Το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο και η ανθρώπινη ζωή είναι ασύμβατα μεταξύ τους πράγματα.

 * καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης