ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ Παντελής Κυπριανός*
Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης
Προσθήκη του efsyn.gr στην Google

Η Αριστερά είναι παιδί του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης. Συνακόλουθα, ταυτοτικά της στοιχεία είναι ο ορθός λόγος, η ισότητα, η αδελφότητα, η δικαιοσύνη. Ως πολιτικό υποκείμενο του ιδεολογικού ρεύματος του ριζοσπαστισμού μοιράζεται με τον φιλελευθερισμό τις έννοιες του κριτικού λόγου και της προόδου, το όραμα συνεχούς βελτίωσης της κοινωνίας. Ορθός λόγος και βλέμμα στο μέλλον διαφοροποιούν τα δύο αυτά ρεύματα από τη συντηρητική ιδεολογία, η οποία εστιάζει στην παράδοση και την αναπαραγωγή παραδοσιακών θεσμών. Η καίρια διαφορά της ριζοσπαστικής ιδεολογίας από τη φιλελεύθερη έγκειται στη θέαση της κοινωνίας, όχι ως ατόμων, αλλά ως ομάδων με δεσμούς, συμφέροντα, αξίες.

Από τις παραπάνω αρχές εκπηγάζουν δύο από τις θεμελιώδεις αξίες της Αριστεράς, η συλλογικότητα και η αλληλεγγύη. Αξίες αλλά και μέσα για μια καλύτερη κοινωνία. Χωρίς αυτές δε νοείται Αριστερά ως ιδεολογικό ρεύμα και ως πολιτικό υποκείμενο. Οι αξίες αυτές ζωογόνησαν τις συνιστώσες της Αριστεράς, τους δύο προηγούμενους αιώνες. Τους επέτρεψαν να είναι κοντά στον κόσμο, να τον αφουγκραστούν, να γίνουν η φωνή των λαϊκών στρωμάτων, των προλετάριων, των εργαζόμενων. Από τις αξίες αυτές εκπήγασαν εμβληματικές δράσεις όπως τα λαϊκά σχολεία ανά τον κόσμο, η κινητοποίηση και η συνδρομή των απόκληρων, η αλληλεγγύη σε φτωχούς, μετανάστες, πρόσφυγες.

Οι αρχές αυτές καταπατήθηκαν, απαξιώθηκαν, χλευάστηκαν, αλλά αποδείχτηκαν ανθεκτικές. Καταπατήθηκαν, καταρχήν, από τμήματα της Αριστεράς, ιδιαίτερα σταλινικά κόμματα. Με το επιχείρημα ότι η αλήθεια είναι μία, εργαλειοποιήθηκαν από την κομματική νομενκλατούρα. Επιπλέον, από τον Νίτσε και μετά κατανοήσαμε ότι η εξουσία είναι εγγενής σε κάθε οργανισμό, κόμμα, σωματείο. Κάθε οργανισμός, ανεξάρτητα από προθέσεις μελών και ηγετών, εγκλείει σχέσεις δύναμης και εξουσίας. Υπό το πρίσμα αυτό, μπορούμε να δούμε τον «σιδερένιο νόμο της ολιγαρχίας» του Μίχελς, τις αναλύσεις του Φουκό. Τέλος, χλευάστηκαν από τους νεοφιλελεύθερους οι οποίοι, στο κατόπι της Θάτσερ, βλέπουν την κοινωνία ως άτομα που επιδίδονται, το καθένα χώρια, στη μεγιστοποίηση του δικού τους οφέλους.

Συλλογικότητα και αλληλεγγύη αποδείχτηκαν ανθεκτικές. Ο νεοφιλελευθερισμός κατάφερε ισχυρό πλήγμα στις συλλογικότητες, αποδυνάμωσε κοινωνικές δομές, όξυνε τρομακτικά τις ανισότητες, ανέσυρε αντιλήψεις του 19ου αιώνα, που θεωρούσαν τις ανισότητες φυσικές και τις συλλογικότητες αφύσικες, ως κοινοτιστικά ή κρατικιστικά κατάλοιπα. Ταυτόχρονα, αποθέωσε τον κτητικό ατομισμό ως μέσο της προσωπικής και, υποτίθεται έτσι, της συλλογικής ευημερίας. Σήμερα, αυτά είναι υπό αίρεση. Η κατάλυση δημόσιων αγαθών, όπως η παιδεία και η υγεία, η αποστέρησή τους από μεγάλες ομάδες πληθυσμού, ανέδειξε τη ζωτική τους σημασία για αυτές και τις κοινωνίες στο σύνολό τους. Οι διογκούμενες ανισότητες, η φτωχοποίηση όλο και ευρύτερων τμημάτων πληθυσμού, σε εθνική και υπερεθνική κλίμακα, τα μεταναστευτικά ρεύματα, ιδιαίτερα νέων, προς τις πλουσιότερες χώρες, θέτουν υπό αίρεση τις ακολουθούμενες πολιτικές. Ζητούμενα είναι πλέον η αλλαγή πρόσληψης του άλλου, η συνύπαρξη, η αλληλεγγύη.

Τα παραπάνω δε σημαίνουν ότι η συλλογικότητα και η αλληλεγγύη αποτιμώνται ευρέως ως θεμελιώδεις αξίες. Από έρευνες φαίνεται ότι ο ατομισμός αποτελεί ισχυρό ανάχωμα στην αποδοχή των συλλογικοτήτων, στην ενεργό συμμετοχή. Η αλληλεγγύη πάλι προσκρούει σε πολιτισμικά και μη εμπόδια, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για «ξένους», «εχθρούς», στιγματισμένους. Οι δυσκολίες αυτές μας οδηγούν να ξαναδούμε τις αξίες αυτές υπό νέο πρίσμα. Για καιρό στην Αριστερά, τουλάχιστον σε τμήματά της, η αλήθεια θεωρούνταν δεδομένη. Δεδομένα θεωρούνταν και τα μέσα επίτευξης της αλλαγής της κοινωνίας. Στις σημερινές πολύπλοκες κοινωνίες και τα δύο δεν είναι δεδομένα. Από την άλλη, η Αριστερά δεν είναι έξω από την Ιστορία αλλά μέσα σε αυτή. Αυτό σημαίνει ότι οι άνθρωποί της και οι οργανώσεις της είναι εκτεθειμένοι σε πάθη, ανταγωνισμούς, στις σειρήνες και τα θέλγητρα της εξουσίας.

Οι διαπιστώσεις αυτές μπορεί να προφυλάξουν από πάθη και ανταγωνισμούς, κυρίως να καταδείξουν την αναγκαιότητα της συλλογικής δράσης και της αλληλεγγύης με τους άλλους. Με άλλα λόγια, για να παραφράσω τη γνωστή ρήση του Μαρξ, είναι καιρός να κατανοήσουμε τον κόσμο, για να μπορέσουμε να τον αλλάξουμε. Κατανόηση του άλλου σημαίνει ταυτόχρονη διαδικασία κατανόησης του εαυτού. Η αλλαγή του κόσμου προϋποθέτει και την αλλαγή του εαυτού. Η διαδικασία αυτή δεν μπορεί να γίνει χωρίς τη διαρκή αλληλεπίδραση με τον κόσμο, χωρίς την ανταλλαγή, χωρίς την αλληλοκατανόηση, χωρίς τη συλλογική συνύπαρξη.

* Πανεπιστήμιο Πατρών