Τα πανεπιστημιακά βιβλία αξιώνουν εθνική μεταχείριση

Πολλοί λένε -όχι άδικα- ότι αυτή τη στιγμή η παγκόσμια οικονομία μοιάζει με ναρκοπέδιο. Η δική μας οικονομία έχει τα δικά της, πολλά ζητήματα. Με τα δικά της μεγέθη, τις ιδιαιτερότητές της, αλλά και με πολλές αβεβαιότητες. Ωστόσο, η θέση που ανιχνεύει η χώρα για τον εαυτό της και τους Ελληνες στη ρευστή ή έστω τη μεταβατική φάση του παγκόσμιου συστήματος περνάει από δρόμους που χρειάζονται μάλλον εθνική μεταχείριση και λιγότερο κυβερνητική επιλογή. Και ένας τέτοιος δρόμος είναι το πανεπιστήμιο. Ενας άλλος δρόμος, άμεσα συνδεδεμένος, είναι το πανεπιστημιακό βιβλίο. Και δεν χρειάζεται να πούμε ότι όλες -μα όλες, όμως- οι μελέτες για την οικονομική μελλοντική επιτυχία χωρών, όπως η Ελλάδα, δείχνουν ξεκάθαρα ότι η ανάπτυξη και η δυνητική συλλογική ευημερία περνάει από την ανώτατη εκπαίδευση, την έρευνα, την ενδυνάμωση της σύγχρονης κοινωνίας της γνώσης που χτίζεται στο πανεπιστήμιο και με τα εργαλεία της επιστήμης -όπως, εδώ, τα πανεπιστημιακά βιβλία.

Οι ανακοινώσεις που εξέδωσαν, το τελευταίο διάστημα, τα συλλογικά όργανα των Ελλήνων εκδοτών, η Ενωση Ελληνικού Βιβλίου (ΕΝΕΛΒΙ), ο Σύλλογος Εκδοτών Επιστημονικού Βιβλίου (ΣΕΕΒΙ), ο Σύνδεσμος Εκδοτών Βιβλίου (ΣΕΚΒ), ο Σύλλογος Εκδοτών Βιβλίου Αθηνών (ΣΕΒΑ) -με βάρος σε προσπάθειες για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων και κατά της πειρατείας- είναι τουλάχιστον ανησυχητικές. Στην ουσία, ο βαρύς τίτλος τους ήταν: «Καταργούνται τα δωρεάν συγγράμματα στα πανεπιστήμια!».

Το υπουργείο Παιδείας, για πρώτη φορά στις 30 Μαρτίου 2022, ζήτησε από τους εκδότες να διανείμουν ηλεκτρονικά συγγράμματα στους φοιτητές, χωρίς να διασφαλίζει την αποτροπή της παράνομης αναπαραγωγής τους από κάθε επίδοξο hacker. Οποιος εκδότης δεν παράσχει έως τον Μάιο του 2022 το 25% των πανεπιστημιακών συγγραμμάτων και σε ηλεκτρονική μορφή, πέραν της έντυπης, δεν θα του επιτραπεί να μοιράσει ούτε τα έντυπα συγγράμματα. Δεδομένης της εγνωσμένης, παγκόσμιας παράνομης διακίνησης (όλα τα ηλεκτρονικά βιβλία αναπαράγονται παρανόμως με ένα κλικ) και της απώλειας εσόδων από την εκμετάλλευση των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας των συγγραφέων, οι Ελληνες εκδότες αρνούνται να υποκύψουν στον εκβιασμό και να θέσουν στη διάθεση του υπουργείου τα συγγράμματά τους ηλεκτρονικά, χωρίς τις αναγκαίες διασφαλίσεις.

Το υπουργείο Παιδείας, αρνούμενο τις διασφαλίσεις, κατ’ ουσίαν στερεί από τους φοιτητές την πρόσβαση στο δωρεάν βιβλίο, αφού θέτει ως προϋπόθεση διανομής έντυπων συγγραμμάτων την άνευ ασφάλειας παράδοση των ηλεκτρονικών.

Εφόσον -και εδώ- η διαβούλευση μηχανοποιείται σε τίτλους, όπως «κρατικοδίαιτοι», «Λουδίτες έναντι εκσυγχρονισμού», «τεχνο-φοβία έναντι τεχνο-αποτελεσματικότητας» «παλιομοδίτικo έντυπο, έναντι σύγχρονου e-book» και εφόσον ο διάλογος είναι ξανά προσχηματικός, τότε, αδειάζει σιγά σιγά το «κιβώτιο» που κουβαλάμε και -υποτίθεται- θέλουμε να γεμίσουμε.

Οι εκδοτικοί οίκοι εν Ελλάδι είναι κάτι περισσότερο από ανταγωνιστικός κλάδος οικονομικών συμφερόντων. Ερχονται από μακριά. Εδωσαν φως που μας έβγαλε από τα σκοτάδια· έδωσαν πνοή στα γράμματα· κόμισαν ιδέες· στήριξαν τις επιστήμες· έκαναν τον κόσμο να αγαπήσει το βιβλίο –είχαν κάθε λόγο να το κάνουν. Εκσυγχρονίστηκαν. Στήριξαν την ελληνική επιστημονική γλώσσα και ορολογία. Δημιούργησαν κοινότητες, φορτία γνώσης, ορθολογισμού και επιστήμης. Συνεργάστηκαν και μοιράστηκαν την τεχνογνωσία τους στον χώρο των εκδόσεων και, μαζί με το πανεπιστήμιο και τους πανεπιστημιακούς, πέτυχαν τη μετακένωση των διεθνών κατακτήσεων στη γλώσσα μας, την ελληνική επιστημονική ορολογία και, κυρίως, τη μετάβαση από τα βιβλία-σκουπίδια του πολύγραφου και τις φωτοτυπίες της δεκαετίας του 1980, στα απαιτητικά βιβλία που αξίζει να κρατάς στο χέρι και στη βιβλιοθήκη.

Ο μονόδρομος μείωσης των δαπανών για το πανεπιστήμιο είναι εσφαλμένη πολιτική. Η εμπειρία της πανδημίας έδειξε δυνατότητες αλλά και ψηφιακούς περιορισμούς. Εδειξε, επίσης, ότι πολλά ζητήματα αξιώνουν εθνική μεταχείριση. Ο κανόνας, παρότι ξεκινάει από μια σύλληψη συμβατή με τις ευχέρειες των τεχνο-κατακτήσεων και στοιχίζεται στο πνεύμα των διαρθρωτικών προσαρμογών, δείχνει κάτι διαχρονικό: διακριτικές μεταχειρίσεις. Π.χ., η κυβέρνηση ευνοεί τον ιδιωτικό τομέα της ενέργειας ή της υγείας, ρίχνοντας το κόστος στο σύνολο.

Αλλά εκβιάζει τον τομέα των εκδόσεων, ρίχνοντας ξανά το κόστος στο σύνολο. Η ελληνόγλωσση αγορά δεν είναι ομόλογη της ξενόγλωσσης αγοράς εγχειριδίων. Εδώ, η κυβέρνηση μεταβιβάζει τις ευθύνες προστασίας του πανεπιστημιακού βιβλίου από την πειρατεία. Αδιαφορεί για το πλήγμα στον κλάδο και για τις μακροπρόθεσμες συνεπαγωγές του στην ανάπτυξη και ποιότητα των σπουδών και του ίδιου του πανεπιστημίου. Ξανά, η πειρατεία πλήττει πολλούς: συγγραφείς, εκδότες, μεταφραστές, επιμελητές, διορθωτές, διανομείς, βιβλιοπώλες· καθέναν από τους πολλούς επαγγελματίες αιχμής. Το πειρατικό βιβλίο είναι η φτώχεια αυτών των ανθρώπων. Ενα απλό κλικ αφαιρεί πόρους και αξιοπρέπεια από τον μόχθο τους. Μερικές μεταβάσεις θα πρέπει να γίνονται με αίσθημα ευθύνης και σχέδιο και όχι με εκβιασμούς.