Πληθωρισμός και παγκοσμιοποίηση

Οι κρίσεις μπορούν να οδηγήσουν στην αλλαγή, αλλά μερικές φορές χρειάζονται δυο κρίσεις για να αλλάξουν όλα. Η Μεγάλη Υφεση έφερε το New Deal και τον τριπλασιασμό των δημόσιων δαπανών στις ΗΠΑ, αλλά χρειάστηκε ο Β′ Παγκόσμιος Πόλεμος για να μετατραπεί το κράτος σε ατμομηχανή της οικονομίας. Ο πόλεμος του Βιετνάμ προκάλεσε κρίση εμπιστοσύνης στη διοίκηση των ΗΠΑ, αλλά το Watergate ήταν αυτό που οδήγησε στη παραίτηση Νίξον. Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης σηματοδότησε το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, αλλά η ισχυρή ανάπτυξη της οικονομίας των ΗΠΑ ήταν εκείνη που έκανε όλους να μιλούν για «μονοπολικό κόσμο». Οι τεχνολογικές εξελίξεις που ενσωματώθηκαν στην παγκόσμια οικονομία στην πρώτη δεκαετία της νέας χιλιετίας, διεύρυναν την ψαλίδα της ανισότητας, αλλά η παγκοσμιοποίηση ήταν αυτή που μετέτρεψε την ανισότητα σε βασικό συστατικό της πολιτικής διαχείρισης.

Η πανδημία έφερε στην επιφάνεια τα συστηματικά προβλήματα και τις απειλές που προέρχονται από τη διασυνδεσιμότητα της οικονομίας. Η αρχή έγινε με τις ελλείψεις σε εξοπλισμό ατομικής προστασίας, μάσκες και αναπνευστήρες και σύντομα οι ελλείψεις εξαπλώθηκαν. Για παράδειγμα, καθώς η ζήτηση για συσκευές επικοινωνίας και εξοπλισμό επεξεργασίας δεδομένων εκτινάχθηκε, τα ηλεκτρονικά εξαρτήματα -ιδίως τα τσιπ- έγιναν τόσο σπάνια, που οι αναλυτές περιέγραψαν την κρίση ως «τσιπαγεδδών». Οι ελλείψεις εργατικού δυναμικού και η απουσία εμπορευματοκιβωτίων, τα οποία κόλλησαν στο λάθος μέρος του κόσμου, αποδιοργάνωσε τις εφοδιαστικές αλυσίδες. Ολα αυτά πυροδότησαν ένα κύμα ανατιμήσεων και ο λησμονημένος κίνδυνος του «πληθωρισμού» επανήλθε στο προσκήνιο. Παρ’ όλα αυτά όμως, οι οικονομολόγοι εκτιμούσαν ότι πρόκειται για μία παροδική κατάσταση η οποία θα αντιμετωπιστεί και ο κόσμος σύντομα θα επανέλθει στην κανονικότητα του χαμηλού πληθωρισμού.

Και εκεί που όλοι είχαν αρχίσει να πιστεύουν ότι η πανδημία ήταν κάτι σαν την «παιδική ασθένεια» της διασυνδεσιμότητας, ξέσπασε ο πόλεμος στην Ουκρανία. Οι τιμές στην ενέργεια και στα βασικά αγροτικά προϊόντα εκτοξεύτηκαν και ο εφιάλτης του πληθωρισμού επέστρεψε. Σήμερα οι απλοί άνθρωποι, από τη μία άκρη του πλανήτη μέχρι την άλλη, διαπιστώνουν όσο εύκολα και γρήγορα οι ελεύθερες παγκοσμιοποιημένες αγορές μπορούν να γεμίζουν τα ράφια με προσιτά προϊόντα, εξίσου εύκολα μπορεί να μετατρέψουν την «καταναλωτική πανδαισία» σε «επισιτιστική ανέχεια». Μήπως τελικά αυτές οι δυο κρίσεις γίνουν η αφορμή για να αλλάξει ο τρόπος που ο κόσμος αντιμετωπίζει την παγκοσμιοποίηση;

Μέχρι σήμερα το κυρίαρχο αφήγημα των θεωρητικών της παγκοσμιοποίησης ήταν ότι η ελεύθερη και απρόσκοπτη διακίνηση αγαθών και υπηρεσιών εξασφάλιζε την ευημερία. Σύμφωνα με τους «ιεραπόστολους» των διασυνδεμένων αγορών, η αξιοποίηση του «συγκριτικού πλεονεκτήματος» που είχε ο καθένας κρίκος της παγκοσμιοποιημένης αλυσίδας παραγωγής, επέτρεπε σε όλους τους καταναλωτές να απολαμβάνουν αγαθά και υπηρεσίες που σε συνθήκες «προστατευτισμού» θα ήταν απλησίαστες. Οι διευρυνόμενες ανισότητες και η συγκέντρωση του πλούτου στα χέρια μίας ολιγάριθμης ελίτ δεν χαρακτηρίζονταν ως στρεβλώσεις, αλλά ως ανταμοιβή της δημιουργικότητας και ως επιτίμιο της οκνηρίας. Η πανδημία και ο πόλεμος στην Ουκρανία όμως, ανέτρεψαν αυτό το καλοστημένο αφήγημα της συλλογικής ευημερίας, καθώς αποκάλυψαν ότι ο αξιακός κώδικας της παγκοσμιοποίησης αναγνωρίζει μόνο την… ισχύ. Τι είναι άλλωστε ο πληθωρισμός; Βίαιη αναδιανομή εισοδήματος υπέρ των ισχυρών και σε βάρος των αδυνάτων.

Σήμερα, οι κραυγές αγωνίας για την επανεμφάνιση του «στασιμοπληθωρισμού» πληθαίνουν. Σπουδαίοι οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι η άνοδος των τιμών δεν θα είναι μία παροδική καταιγίδα, αλλά ένα τέλμα που για να απεγκλωβιστεί η παγκόσμια οικονομία από αυτό θα χρειαστεί οι πολιτικές ελίτ να εφαρμόσουν επώδυνες πολιτικές σε βάρος της μεσαίας τάξης και των χαμηλότερων εισοδηματικών ομάδων. Κάποιοι μάλιστα επιχειρούν να παραλληλίσουν τη σημερινή έκρηξη των τιμών με την έκρηξη του πληθωρισμού που πυροδότησαν οι πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του ’70. Παραβλέπουν όμως ότι εξαιτίας της παγκοσμιοποίησης, η παγκόσμια οικονομία δεν έχει παρά ελάχιστα κοινά σημεία με την οικονομική οργάνωση των δεκαετιών του ’70 και του ’80. Στο όνομα του «απρόσκοπτου» εμπορίου οι φραγμοί καταργήθηκαν. Οι μικρές και ευάλωτες οικονομίες, στο όνομα της προσαρμογής στις απαιτήσεις της διασυνδεσιμότητας, κατέστρεψαν το «οπλοστάσιο» που τους εξασφάλιζε το δόγμα της αυτάρκειας και πλέον, σαν τα ψυχοπαίδια, σύρονται πίσω από τις αποφάσεις των ισχυρών οι οποίοι, όπως έχει αποδείξει και η πρόσφατη κρίση, κοιτούν μόνο τα συμφέροντά τους.

Στην πραγματικότητα το μοναδικό όπλο που έχει μείνει ανέπαφο είναι τα… επιτόκια, που όμως όμοια με μυστικό υπερόπλο βρίσκονται στον απόλυτο έλεγχο των υπερδυνάμεων της παγκόσμιας οικονομίας, οι οποίες, αν κρίνουν ότι πρέπει να το χρησιμοποιήσουν θα το κάνουν, θεωρώντας τους ευάλωτους ως «παράπλευρες απώλειες».

Ισως το πιο αποκαλυπτικό παράδειγμα για τις καταστροφές, που μπορεί να προκληθούν από τη χρήση του υπερόπλου των επιτοκίων στον πόλεμο κατά του πληθωρισμού, είναι η πολιτική που εφάρμοσε ο Πολ Βόλκερ και οι επιπτώσεις που είχαν σε ολόκληρο τον κόσμο.

Ο Βόλκερ, που το 1979 διορίστηκε από τον πρόεδρο Κάρτερ επικεφαλής της FED για να συγκρατήσει τον πληθωρισμό, αποφάσισε να προχωρήσει σε μια χωρίς προηγούμενο αύξηση των επιτοκίων στα πρωτοφανή επίπεδα του 20% και άνω. Ο πληθωρισμός τιθασεύτηκε, αλλά το κόστος ήταν αβάστακτο. Η οικονομία των ΗΠΑ βυθίστηκε στην ύφεση και η ανεργία τον Νοέμβριο του 1982 έφτασε στα επίπεδα του 10,8%. Τα ωστικά κύματα από την αυστηροποίηση της νομισματικής πολιτικής πυροδότησαν μια εκτεταμένη κρίση χρέους και πολλές χρεοκοπίες στις αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες. Μεταξύ του 1981 και του 1983, το ΑΕΠ μειώθηκε κατά 2,8% στη Βραζιλία, 4% στο Μεξικό, 7,5% στη Βενεζουέλα και κατά ένα απίστευτο 16% στη Χιλή.

Στο σημερινό παγκοσμιοποιημένο κόσμο, που οι ισχυροί μπορούν να τιμωρούν και να επιβάλλουν και οι υπόλοιποι να «πληρώνουν», ο μοναδικός τρόπος άμυνας είναι να επανεξεταστούν τα όρια της… εξωστρέφειας, της διασυνδεσιμότητας και της αυτάρκειας. Υπό το πρίσμα αυτό οι δύο συνεχόμενες κρίσεις μπορεί να αλλάξουν τα πάντα…

*Δημοσιογράφος, συγγραφέας