Πριν από περίπου δέκα χρόνια έπεσαν στα χέρια μου φωτοτυπίες με αποσπάσματα από το βιβλίο «Η κατάρα του πετρελαίου: Πώς ο πετρελαϊκός πλούτος διαμορφώνει την ανάπτυξη των εθνών». Ο συγγραφέας Michael L. Ross, καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, υποστήριζε ότι ο πετρελαϊκός πλούτος οδηγεί στον απολυταρχισμό, στην οικονομική αστάθεια, στη διαφθορά και στις βίαιες αντιπαραθέσεις.
Αν μελετήσει κανείς την ενεργειακή αγορά από τις αρχές της δεκαετίας του ’70 μέχρι σήμερα, θα ανακαλύψει τις «υπόγειες διαδρομές» που διατάραξαν τη σχέση μεταξύ δημοκρατίας και πετρελαίου. Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’60 οι «Επτά Αδελφές», που κυριαρχούσαν στην παγκόσμια βιομηχανία πετρελαίου, απομυζούσαν τα περισσότερα κέρδη και άφηναν ψίχουλα στα θησαυροφυλάκια των πλούσιων σε πετρέλαιο κρατών. Μετά όλα άλλαξαν. Οι «Επτά Αδελφές» έχασαν τον έλεγχο της παγκόσμιας πετρελαϊκής αγοράς.
Οι χώρες που πραγματοποιούσαν εξαγωγές πετρελαίου συνέστησαν τον ΟΠΕΚ, ο οποίος το 1973 μετά τον αραβο-ισραηλινό πόλεμο εφάρμοσε το πετρελαϊκό εμπάργκο που εκτίναξε τις τιμές του πετρελαίου. Οι εθνικοποιήσεις εξέτρεψαν τον πακτωλό δολαρίων από τα θησαυροφυλάκια των «επτά γιγάντων» στα ταμεία των αυταρχικών ηγετών, των δικτατόρων και των μοναρχών, οι οποίοι απέκτησαν τα μέσα για να εξαγοράζουν τη… νομιμοφροσύνη.
Για δεκαετίες τα δολάρια από το πετρέλαιο επέτρεψαν στους αυταρχικούς ηγέτες να εξασφαλίζουν την υποστήριξη, την ανοχή και ενίοτε και την αποδοχή των πολιτών, με αντάλλαγμα προνόμια όπως η μηδενική φορολόγηση και η επιδότηση δαπανών. Ταυτόχρονα από τους «κρυφούς λογαριασμούς» του πετρελαίου οι «ηγέτες» μπορούσαν να εξασφαλίσουν τη νομιμοφροσύνη του στρατού, της αστυνομίας και όλων των φορέων που εξασφάλιζαν τη διατήρησή τους στην εξουσία. Πλέον το πετρέλαιο από μέσο που θα μπορούσε να εξασφαλίζει την πρόοδο και την ευημερία μετατράπηκε σε εργαλείο καταπίεσης και καταναγκασμού.
Αυτά συναποτελούν τη μία όψη του νομίσματος. Η άλλη όψη αφορά τις φιλελεύθερες δημοκρατίες που έκαναν τα «στραβά μάτια» προκειμένου να εξασφαλίσουν μεγαλύτερο μερίδιο αυτού του πλούτου. Ανέχτηκαν καθεστώτα που καταπατούσαν συστηματικά τις ανθρώπινες ελευθερίες και τα δικαιώματα, για να εξασφαλίσουν στους πολίτες τους τη δυνατότητα να γεμίζουν τα ρεζερβουάρ των αυτοκινήτων τους με φτηνή βενζίνη και στις επιχειρήσεις τους τη δυνατότητα να χρησιμοποιούν φτηνή ενέργεια.
Στήριξαν μονάρχες, προκειμένου να προστατεύσουν τις πωλήσεις όπλων των πολεμικών βιομηχανιών τους. Το πιο ενδεικτικό παράδειγμα είναι η Σαουδική Αραβία, η οποία σύμφωνα με τα στοιχεία του SIPRI (Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη) το 2019 δαπάνησε για εξοπλισμούς 61,9 δισεκατομμύρια δολάρια και το 2018 σχεδόν 72 δισ. δολάρια. Ας σημειωθεί ότι τα ποσά είναι πολύ μεγαλύτερα, αφού το Ινστιτούτο στις στατιστικές του λαμβάνει υπόψη φανερές πηγές και επίσημα στοιχεία, καθώς δεν διαθέτει πρόσβαση στις μυστικές συμφωνίες. Το αποκορύφωμα ήταν η Αραβική Ανοιξη, η οποία για τους απλούς ανθρώπους που αγωνίστηκαν για τη δημοκρατία αποδείχθηκε Αραβικός Χειμώνας.
Η αλήθεια είναι ότι στη διάρκεια αυτής της περιόδου οι φιλελεύθερες δημοκρατίες παρέμβαιναν με διάφορους τρόπους (στρατιωτική δράση, κυρώσεις κ.ά.) για να περιορίσουν τους κινδύνους οι οποίοι αναφύονταν κάθε φορά που η δύναμη του πετρελαίου έπεφτε σε «ανεπιθύμητα χέρια». Στην πράξη όμως οι «παρεμβάσεις» αποδείχτηκαν αναποτελεσματικές, αφού η ασύδοτη εξουσία του πετρελαίου εξακολούθησε να τρομοκρατεί τον πλανήτη.
Ο Leif Wenar, επισκέπτης καθηγητής στο Stanford, πριν από έξι χρόνια είχε γράψει ότι η αγορά πετρελαίου διέπεται από τον κανόνα ότι «η ισχύς παράγει το δίκαιο». Χρησιμοποίησε μάλιστα το παράδειγμα του Καντάφι για να δείξει ότι οι φιλελεύθερες δημοκρατίες «χρηματοδοτούν την εξάπλωση ιδεολογιών εχθρικών προς τον τρόπο ζωής τους». Υπενθυμίζεται ότι όταν ο Καντάφι απέκτησε τον έλεγχο της Λιβύης με πραξικόπημα το 1969, οι Αμερικανοί μπορούσαν να αγοράζουν νόμιμα το πετρέλαιο της Λιβύης. Κατά τη διάρκεια της Αραβικής Ανοιξης του 2011, που οι αντάρτες κατέλαβαν ορισμένες από τις ίδιες πετρελαιοπηγές, οι αγορές πετρελαίου εξακολούθησαν να είναι νόμιμες παρά την… αλλαγή ιδιοκτησίας.
Υπό το πρίσμα αυτό η θεωρία της «κατάρας του πετρελαίου» ανατρέπεται, αφού η αρνητική ενέργεια που υπονοεί δεν θα πρέπει να αποδίδεται σε κάποιες υπερφυσικές δυνάμεις, αλλά στην επιλογή να αποσυνδεθούν οι αγορές φυσικών πόρων από καθεστώτα που δεν σέβονται τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Σήμερα, με τις τιμές του πετρελαίου και του φυσικού αερίου να εκτινάσσονται, η γνώση από την εμπειρία του παρελθόντος είναι το μοναδικό εργαλείο που διαθέτουν οι απλοί άνθρωποι για να κατανοήσουν και να αξιολογήσουν κίνητρα, προθέσεις και σκοπιμότητες αυτών (ανεξαρτήτως στρατοπέδου) που αξιοποιούν την ισχύ, για να εξασφαλίσουν ακόμα μεγαλύτερη ισχύ.
* δημοσιογράφος, συγγραφέας
