Η ανθρώπινη και καλλιτεχνική ετερότητα του Αλέκου Φασιανού (1935- 2022)

Τα έργα μου είναι πρωτόγονα, αγνά, κοντά στην πραγματικότητα.

Αυτός είναι Φασιανός.

 Όταν ένα έργο του Φασιανού βρίσκεται  σε μια πινακοθήκη, σ` ένα Μουσείο, σε μια συλλογή αναγνωρίζουμε αμέσως ότι αυτό είναι έργο δικό του. Ακούμε πολλές φορές να λένε:  Αυτός είναι Φασιανός.  Καμιά ομοιότητα με άλλον καλλιτέχνη. Αυτή η ετερότητα χαρακτήριζε το έργο και τον καλλιτέχνη. Ήταν διαφορετικός, απλός , έτερος, ετερόρρυθμος, ξεκάθαρος, αληθινός μ` ένα δικό του χιούμορ και μια δική του στάση ζωής. Μελετώντας τα έργα του Φασιανού αποκτάμε ένα σεβασμό για την ετερότητα του και το οικοδόμημα που έκτισε στην Τέχνη.

Οι συναντήσεις μου με τον Αλέκο Φασιανό γινόταν σε μουσεία, πινακοθήκες, αίθουσες τέχνης, εργαστήρια καλλιτεχνών, αρχαιολογικούς χώρους, ακόμα και σε ανασκαφές. Οι ουσιαστικές του απόψεις για οποιοδήποτε έργο τέχνης, αρχαίο, βυζαντινό, αναγεννησιακό η νεώτερο, ακαδημαϊκό, κλασικό, ναΐφ ή λαϊκό, οι γνώσεις του για αρχιτεκτονική, αποκαταστάσεις και αναστηλώσεις, η κληρονομική του αγάπη για τα αρχαία κείμενα, οι θέσεις του για θέματα Αισθητικής της Τέχνης, φιλοσοφία και ιστορία χαρακτηριζόταν από μια ετερότητα που δημιουργούσε το πλαίσιο των συζητήσεών μας που ήταν πάντα πολύωρες και διεξοδικές.

Σημείωση από το ημερολόγιο της 26-5-2012:  Σήμερα, περάσαμε τρεις ώρες στο μουσείο Ακρόπολης και ακόμα μία στο σχεδιαστήριο, τέσσερις ώρες “όασης” στον υπέροχο κόσμο του Αλέκου Φασιανού, όταν εδώ και δυόμιση χρόνια,  ζούμε σε καθεστώς φόβου και οικονομικής ανασφάλειας.

Παραθέτω μερικές σκέψεις, ιδέες, φράσεις, προτάσεις και συμπεράσματα του Α. Φασιανού που έχω κρατήσει από βιβλία, κείμενα, συνεντεύξεις και καταλόγους εκθέσεων, κυρίως όμως από τις σημειώσεις μου που αφορούν τις συζητήσεις μας, εδώ και  δεκαετίες. Πολλές συζητήσεις μας πραγματοποιήθηκαν σε δημόσιους και ιδιωτικούς χώρους ενώ αρκετές υπάρχουν στο διαδίκτυο. Μετά την άποψη του Φασιανού ακολουθούν δικά μου σχόλια.

-Αντίθετα από άλλους ζωγράφους που θεωρούν την μυθολογία*  παραμύθι, εγώ την θεωρώ πραγματικότητα**.

Πραγματικότητα του παρελθόντος που επιστρέφει στο παρόν σαν φωτεινό άρμα. Συμφωνώ μ` αυτό που έχει πει ο Αλμπέρ Καμύ: Ο κόσμος που αισθάνομαι πιο άνετα απ` οπουδήποτε είναι ο κόσμος της ελληνικής μυθολογίας.

*Η Μυθολογία είναι πρωτότοκη  αδελφή της Ιστορίας. Βολταίρος, 1694- 1778.

** Η Ιστορία με τον χρόνο αλλάζει. Αντίθετα ο μύθος με το πέρασμα του χρόνου εξελίσσεται μέχρι που γίνεται πραγματικότητα. Ζαν Κοκτώ, 1889- 1963.

-Αγαπώ τον Ησίοδο* όχι μόνο για την ποίηση του, αλλά και για το ότι ήταν βοσκός και αγρότης**. Μ` αρέσουν πολλά από αυτά που μας άφησε ο Ησίοδος, όπως το ωραίο: Η κακή απόφαση βλάπτει περισσότερο αυτόν που την πήρε***.

*Ησίοδος: Υπήρξε ο έτερος σε σπουδαιότητα  ποιητής μετά τον Όμηρο. Γεννήθηκε στην Άσκρη της Βοιωτίας. Έζησε γύρω στο 750 π.Χ. Κύρια έργα του: “Θεογονία” και “Έργα και Ημέραι”.

** Έργον δ`ουδέν όνειδος, αεργίη δε τ` όνειδος. Καμιά δουλειά  δεν είναι ντροπή. Ντροπή είναι η αποφυγή της δουλειάς. Έργα και Ημέραι, 311.

*** Η δε κακή βουλή τω βουλεύσαντι κακίστη. Έργα και Ημέραι, 266.

-Πόσες φορές, με συγκίνηση δεν παρατηρούσα τα αρχαία αγγεία*, προσπαθώντας να βρω τις αρχές, τον τρόπο και την σκέψη των αρχαίων ζωγράφων.

Η αρχαία ελληνική ζωγραφική ζωντάνεψε την πραγματικότητα. Ήταν μια γένεση φωτός, μια καινούρια αλήθεια, μια νέα πραγματικότητα.

Οι αρχαίοι Έλληνες ζωγράφοι ανακάλυψαν τεχνικές που εφαρμόζονται μέχρι και σήμερα.

Οι αρχές της ελληνικής τέχνης επηρέασαν τον παγκόσμιο πολιτισμό και συνετέλεσαν στην εξέλιξη και πρόοδο κάθε μορφής τέχνης.

Η ελληνική τέχνη είναι μια έκρηξη παράξενη και θεϊκή. Μια έκλαμψη που οδήγησε στην τελειότητα.

*Αμέτρητες φορές σχολιάσαμε σ` όλα τα ελληνικά μουσεία, τα περίφημα αρχαία αγγεία. Εκείνο που θαύμαζε περισσότερο από κάθε άλλο αγγείο ήταν ο περίφημος κρατήρας του Ευφρονίου, με την παράσταση του νεκρού Σαρπηδόνα που τον μεταφέρουν οι δίδυμοι φτερωτοί θεοί Ύπνος και Θάνατος παρουσία του Ερμή.

-Σκέφτομαι την ελληνική τέχνη* σαν ένα ωραίο λουλούδι. Ξαφνικά άνθισε αυτό το λουλούδι υπέρλαμπρο, πανέμορφο και ανεξήγητο. Μας έμαθε τα μυστικά της φύσης, τα μυστικά του φωτός, την κρυμμένη αξία και γοητεία της σκιάς**, μας έμαθε το μέτρο, την αρμονία, το ήθος, την ομορφιά.

*Εδώ πρέπει να αναφέρω το βιβλίο του Αλέκου Φασιανού, «Το Ζωγραφείον», Αθήνα 1993, εκδ. Πατάκη.

** Για τη σκιά είχαμε κάνει διαλέξεις και «συν-ομιλίες» με τον Αλέκο Φασιανό στον ΙΑΝΟ, στο Μουσείο Θεοχαράκη, στο ΠΟΚΕΑΤΕΠ( Πολιτιστικό ΑΤΕ Πειραιώς bank), στο Ανοικτό Πανεπιστήμιο κ.α.

-Οι αρχαίοι Έλληνες ζωγράφοι ανακάλυψαν τα ημιτόνια, τον ενδιάμεσο τόνο, τη θέση εκείνη όπου το φως συναντάται με τη σκιά, την αρμογή. Έτσι με την αρμογή φτάνουμε στην αρμονία.

-Πόσο μεγάλη ευχαρίστηση νοιώθει ο καλλιτέχνης όταν με το φως του χρωστήρα του φωτίζει τη σκιά. Φωτίζοντας τη σκιά γίνεται το θαύμα που μετατρέπει τη ζωγραφική από τέχνη δύο διαστάσεων σε πολυδιάστατη, ζωντανή δημιουργία που φωτίζει τις ψυχές μας ώστε να μπορούμε να κατανοήσουμε το θείο και ιερό.

-Με τη μητέρα μου, φιλόλογο και παθιασμένη με τον αρχαίο μας πολιτισμό, πηγαίναμε στους αρχαιολογικούς χώρους και στα μουσεία και έτσι από μικρός ε γνώρισα και βίωσα το αρχαίο κάλος.

-H μητέρα μου, σχεδόν στα τέσσερα χρόνια μου με πήγε για πρώτη φορά στην Ακρόπολη. Άγγιξα ένα θραύσμα μιας μαρμάρινης κολόνας. Ήταν καυτό, μέσα στο καλοκαιρινό φως*. Ένοιωσα να ρέει μέσα μου η θερμότητα του παρελθόντος. Αυτό το μάρμαρο, το ζεστό, με γεμίζει μέχρι και τώρα με ενέργεια, γνώση και σοφία.

*Λίγο ακόμα θα ιδούμε

τα μάρμαρα να λάμπουν, να λάμπουν στον ήλιο.. (Γιώργος Σεφέρης-απόσπασμα)

-Νοιώθω συγκίνηση ζωγραφίζοντας και περιγράφοντας με τα πινέλα μου έναν σπόνδυλο κίονος.

Νοιώθω τις ραβδώσεις, ακούω τα ρυθμικά κτυπήματα του γλύπτη που τις σκάλισε, νοιώθω τους τεχνίτες να φωνάζουν στους βοηθούς για υλικά, τον δημιουργικό ρυθμό όλων, τη ζωή γύρω τους, την ευχαρίστηση και την περηφάνια τους ξέροντας ότι το έργο τους θα υπάρχει στη μνήμη των ανθρώπων για πάντα*.

*Μνήμη και Μνημείο.

-Όσο υπάρχουν οι πέτρες, τόσο υπάρχει ζωή. Γιατί η σοφία γεννιέται από τις πέτρες; Πόσο ανάγκη έχουμε τις πέτρες!

Κάθε πέτρα πρόκληση για δημιουργία.

-Πολύ με είλκυαν οι εικόνες οι βυζαντινές και οι λαϊκές. Μου έκαναν εντύπωση οι άγιοι καβαλάρηδες με τα φωτοστέφανα και τα σπαθιά τους που έβγαζαν φλόγες και σκότωναν τα θηρία. Τα ξερά βουνά στο βάθος, τα περίεργα δέντρα και φυτά και οι πάμφωτοι χρυσοί ουρανοί. Προσπαθούσα να αντιγράψω τις εικόνες. Ήθελα όμως να κάνω και δικές μου, να ζωγραφίσω τον δικό μου κόσμο, όπως τον είχα πλάσει με όλα όσα έβλεπα.

-Ο τρισώματος δαίμονας*, αυτό το αρχαϊκό σύμπλεγμα στο αέτωμα του Εκατόμπεδου ναού της Ακρόπολης, εκεί όπου ο Ηρακλής παλεύει με τον Τρίτωνα και στην άλλη άκρη βρίσκονται οι τρεις μορφές που εκφράζουν τα στοιχεία της φύσης: το νερό, το δαδί με τη φλόγα και το περιστέρι που αναφέρεται στον αέρα. Αυτό είναι που με έχει εντυπωσιάσει πολύ. Πρώτα απ’ όλα γιατί αυτές οι μορφές έχουν μουστάκια και μου θυμίζουν ανατολίτικες επιδράσεις, φιγούρες του θεάτρου σκιών, του Καραγκιόζη. Δεν είχα ξαναδεί μύστακες τσιγκελωτούς σε αρχαία έργα. Από την άλλη, καθώς ο Ηρακλής κλίνει το γόνυ παλεύοντας, το πόδι του μοιάζει με εκείνα των σημερινών νέων, όταν οδηγούν τα μηχανάκια τους με κοντά παντελόνια και σαγιονάρες.

Πρόκειται για μια εικόνα ρεαλιστικής μυθολογίας που δεν έχει σχέση με τον ρεαλισμό της κλασικής εποχής αλλά εκφράζει όλη τη φιλοσοφία των προσωκρατικών. Γιατί ο Ηρακλής δεν είναι εξιδανικευμένος, θα μπορούσε να αναφέρεται και σε έναν σύγχρονο νέο. Η Ευρώπη μπορεί να εντυπωσιάστηκε από την Κλασική Εποχή, εμένα όμως με ενθουσιάζουν αυτά τα έργα γιατί είναι πιο κοντά σε μας αλλά και στη δική μου τέχνη. Ο ήρωας με τα κοντόχοντρα πόδια του έχει σχέση με τις μορφές που κάνω εγώ, γιατί δεν θέλω να δίνω μια ιδεαλιστική εικόνα στα έργα μου· αντίθετα, προσπαθώ να τα κάνω πρωτόγονα και αγνά, γιατί έτσι εκφράζουν την πραγματικότητα.

*Ο λεγόμενος τρισώματος δαίμων, στο Μουσείο Ακροπόλεως Αθηνών,  διατηρεί σε κάποιο βαθμό τα χρώματα του. Βρίσκεται στη νότια γωνία του δυτικού αετώματος του αρχαϊκού Παρθενώνος. Όλα τα γλυπτά των αετωμάτων είναι από πωρόλιθο.

-Η τέχνη είναι μια συνεχής αναζήτηση χωρίς τέλος.

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Στην αγαπημένη Μαρίζα Φασιανού.