Η νέα πολιτική μορφή ζωής στον 21ο αιώνα

Διανύουμε την τρίτη δεκαετία του 21ου αιώνα και ως διεθνής πολιτική κοινότητα αλλά και ως σύστημα κοινωνικών επιστημών για να κατανοήσουμε και να ερμηνεύσουμε την εποχή μας χρησιμοποιούμε έννοιες και ερμηνευτικά σχήματα μιας άλλης παρωχημένης εποχής.

Κατά τη δεκαετία του ’80 διεξήχθη στην παγκόσμια φιλοσοφική κοινότητα ένας διάλογος που αναφερόταν στη συνείδηση εκείνης της εποχής και ονομάστηκε «διαμάχη για τη νεωτερικότητα». Η μία πλευρά υποστήριζε ότι φτάσαμε στο τέλος της νεωτερικής μορφής ζωής και επομένως ζούμε στο καθεστώς της μετανεωτερικότητας και η άλλη πλευρά (μεταξύ των άλλων ήταν και ο κορυφαίος φιλόσοφος της εποχής μας Γιούργκεν Χάμπερμας) ισχυριζόταν ότι το μοντέρνο (η νεωτερικότητα), ως καθολική συνθήκη ανθρώπινης ζωής, παραμένει ημιτελές. Εκτοτε, και εννοώ από τη δεκαετία του ’80 μέχρι τις μέρες μας, πέρασαν σαράντα ολόκληρα χρόνια (1980-2020) και ο κόσμος στον οποίο ζούμε έχει ριζικά αλλάξει, έχει μεταμορφωθεί, έχει μετασχηματιστεί.

Τα επιστημονικά και πολιτικά υποκείμενα της εποχής μας, η οποία δεν ορίζεται πια ως νεωτερική (μοντέρνα) ούτε ως μετα-νεωτερική αλλά και ούτε ως όψιμη νεωτερικότητα, βρίσκονται σε εννοιολογικό και συνειδησιακό αδιέξοδο. Δεν βρίσκουν σανίδα εννοιολογικής σωτηρίας, αλλά και τα ίδια, εννοώ τα υποκείμενα της μοντέρνας εποχής, σήμερα (στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα) είναι απολιθώματα ενός χρεοκοπημένου, από φιλοσοφικής απόψεως, κόσμου, μιας κοσμοθεωρίας που έχει παίξει τον ιστορικό ρόλο της στην παγκόσμια Ιστορία.

Θα ήθελα να εξετάσουμε τώρα τι συμβαίνει με την πολιτική μορφή ζωής που θεσμοθετήθηκε κατά τους δύο τελευταίους αιώνες και ονομάζεται νεωτερική πολιτική συνθήκη. Το θεμελιώδες δομικό και λειτουργικό χαρακτηριστικό της είναι η δημοκρατία και υπό τις δύο εκδοχές της: και την αντιπροσωπευτική και την κατ’ εξοχήν δημοκρατική. Η θεμελίωση της δημοκρατίας ως πολιτικής μορφής ζωής κατά την ιστορική φάση της νεωτερικότητας (κατά τους δέκατο ένατο και εικοστό αιώνες) συνυπάρχει με την ανάπτυξη και την εξέλιξη του καπιταλισμού ως μοντέρνας μορφής του οικονομικού συστήματος.

Δεν είναι υπερβολικό να υποστηρίξει κανείς ότι η παγκόσμια εξέλιξη κατά τους δύο τελευταίους αιώνες δεν είναι παρά μια διαπάλη ή διαμάχη ανάμεσα σε δύο μορφές ζωής, την πολιτική και την οικονομική. Η μία, η πολιτική, υπερασπίζεται το «κοινό καλό» και η άλλη, η οικονομική, το ατομικό, εγωιστικό συμφέρον. Το κάθε άτομο στη σύγχρονη κοινωνία μας ψάχνει να βρει τον «κοινό τόπο» ανάμεσα σε δύο κοινωνικές κινήσεις και τάσεις, οι οποίες εάν δεν διαμεσολαβηθούν κατά διαλεκτικό τρόπο θα πλήξουν θανάσιμα τον ίδιο τον άνθρωπο και την πολιτικο-οικονομική υπόστασή του.

Στο σημείο αυτό αξίζει να τονιστεί ότι κατά την ιστορική εξέλιξη της πολιτικο-οικονομικής νεωτερικότητας, η οποία, όπως είπαμε διαρκεί δύο αιώνες τώρα, εντοπίζουμε μια σύντομη σε διάρκεια ιστορική φάση κατά την οποία επετεύχθη μια θετική διαμεσολάβηση (ισορροπία) ανάμεσα στον καπιταλισμό και τη δημοκρατία. Μιλάμε για τις μεταπολεμικές δεκαετίες του ’50, του ’60, του ’70 και του ’80. Μετά το έτος-τομή 1989 τα πράγματα άλλαξαν ριζικά. Μέχρι και σήμερα στοχαστές και επιστήμονες προσπαθούμε να «κατασκευάσουμε» τη νέα διαμεσολάβηση ανάμεσα στον καπιταλισμό και τη δημοκρατία.

Το ερώτημα είναι το εξής: Μπορεί να βρεθεί αυτή η νέα σχέση ή μήπως η διαμάχη ανάμεσα στη δημοκρατία και τον καπιταλισμό κατά τον εικοστό πρώτο αιώνα θα αποκτήσει εκρηκτικές διαστάσεις; Απειλείται η ίδια η δημοκρατία και ο καπιταλισμός καθίσταται σταδιακά ανεξέλεγκτος. Η πολιτική εξουσία δεν είναι αυθαίρετη. Μέσω της δημοκρατίας τέθηκε εντός του κοινοβουλευτικού ελέγχου. Το χρήμα είναι ένα μέσο (medium), το μέσο του καπιταλισμού, που βρίσκεται εκτός του ελέγχου της κοινωνικής και πολιτικής συνείδησης. Μπορούμε ως παγκόσμια πολιτική κοινωνία να θεσμοθετήσουμε μηχανισμούς ελέγχου του χρήματος; Οσο δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο δεν πρόκειται να δημιουργηθεί η επιδιωκόμενη νέα σχέση ανάμεσα στον καπιταλισμό και τη δημοκρατία. Σ’ αυτή την πρόταση συνοψίζεται η θεωρητικο-πολιτική άποψή μου για τις ιστορικές προοπτικές του κοινωνικού κόσμου μας. Χρειάζονται όμως περαιτέρω διευκρινίσεις και θα επανέλθω.

 * καθηγητή Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης