• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    24°C 20.9°C / 25.8°C
    1 BF
    53%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 19.7°C / 22.7°C
    2 BF
    75%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    23°C 22.6°C / 22.7°C
    1 BF
    46%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    15°C 14.9°C / 19.7°C
    0 BF
    77%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αίθριος καιρός
    17°C 16.9°C / 19.6°C
    0 BF
    88%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    19°C 19.0°C / 20.0°C
    1 BF
    66%
  • Κοζάνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    16°C 16.4°C / 16.4°C
    2 BF
    48%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.4°C / 20.4°C
    2 BF
    51%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    21°C 20.2°C / 23.8°C
    2 BF
    56%
  • Μυτιλήνη
    Αίθριος καιρός
    22°C 20.1°C / 21.9°C
    2 BF
    56%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    22°C 22.4°C / 22.8°C
    2 BF
    64%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    21°C 21.2°C / 21.2°C
    2 BF
    86%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    16°C 15.9°C / 15.9°C
    0 BF
    77%
  • Λάρισα
    Ασθενείς βροχοπτώσεις
    23°C 20.1°C / 23.9°C
    2 BF
    62%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 18.5°C / 22.2°C
    1 BF
    75%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 21.8°C / 22.1°C
    3 BF
    68%
  • Χαλκίδα
    Αίθριος καιρός
    22°C 21.1°C / 26.0°C
    2 BF
    61%
  • Καβάλα
    Αυξημένες νεφώσεις
    19°C 19.4°C / 19.4°C
    2 BF
    77%
  • Κατερίνη
    Αραιές νεφώσεις
    20°C 19.7°C / 22.3°C
    2 BF
    85%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    15°C 15.2°C / 15.2°C
    1 BF
    68%
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Προς το 2022: πώς και γιατί χάνουν έδαφος οι δημοκρατίες

  • A-
  • A+

Καθώς σύντομα θα εγκαταλείψουμε το 2021, το παγκόσμιο πολιτικό σκηνικό συνεχίζει να σκοτεινιάζει. Τα προβλήματα που έχουν εμφανιστεί διαθέτουν ρίζες και εύρος. Είναι σε βάθος χρόνου πιο σοβαρά, εν σχέσει με την πανδημία, που αναπόφευκτα μονοπωλεί την προσοχή μας, με την επίμονη παρουσία της, τα θύματά της και τις πιέσεις στην καθημερινότητά μας. Πέρα όμως από την πανδημία, η πραγματικά μεγάλη απειλή είναι πως οι δημοκρατίες, παγκοσμίως, διαρκώς συρρικνώνονται.

Οι δικτατορίες αυξάνονται. Γίνονται πιο σκληρές. Στην Κίνα και τη Ρωσία, που δίνουν τον τόνο στην κατεύθυνση αυτή, τα προσχήματα τελείωσαν για μια ηπιότερη καταπίεση. Οι δύο δικτάτορες, Σι Τζινπίνγκ και Πούτιν, προβάλλουν και υλοποιούν την απόλυτη εξουσία τους. Ο πρώτος είναι ένας νέος Μάο, στο πλαίσιο ενός ιδιότυπου καπιταλισμού, με πανταχού παρόντα το μοναδικό («κομμουνιστικό») κόμμα, που ελέγχει κάθε πτυχή της ζωής των πολιτών ηλεκτρονικά. Και αμείλικτα.

Πόσα έχουν αλλάξει από το ορόσημο του 1989, όταν έπεσε το Τείχος στο Βερολίνο, όταν τέλειωσε ο Ψυχρός Πόλεμος, κατέρρευσε το σοβιετικό μπλοκ και άρχισαν να πολλαπλασιάζονται οι δημοκρατίες; Πολλά. Οι φωτεινές προοπτικές για τις καπιταλιστικές δημοκρατίες δεν διήρκεσαν πολύ. Πάντως η ηγετική δύναμη των δημοκρατιών, η Αμερική, ήταν πλέον η μόνη υπερδύναμη.

Ολόκληρες γεωγραφικές περιοχές δημοκρατικοποιήθηκαν (λ.χ. η Λ. Αμερική). Πάνω από όλα όμως, αποτελούσαν ένα παγκόσμιο πρότυπο. Τούτο οι υπόλοιπες χώρες καλούνταν να το μιμηθούν. Η μόνη υπερδύναμη και οι δημοκρατίες γενικά με τους προβολείς πάνω τους, είχαν όμως ένα βαρύ φορτίο: να πείσουν ότι υπηρετούσαν αρχές και αξίες ταυτισμένες με το πρότυπο αυτό. Τι έπραξαν όμως; Και κυρίως, τι έπραξε η υπερδύναμη, ως ο μεγάλος καθρέφτης των δημοκρατιών; Καταρράκωσαν ό,τι υποτίθεται πως αντιπροσώπευαν. Και τι βλέπουμε τώρα;

Το τι έχει όντως συμβεί καταγράφεται στους δείκτες του FreedomHouse, μιας καταξιωμένης ανεξάρτητης οργάνωσης, που διαχρονικά καταγράφει τις παγκόσμιες τάσεις σχετικά με την ελευθερία και τη μορφή των καθεστώτων. Η πιο πρόσφατη μελέτη (FreedomintheWorld, 2021) κάνει μια κεντρική επισήμανση: «Οι αυταρχικές τάσεις κυριαρχούν». Τι συμβαίνει λοιπόν; Αυξάνονται επιθετικά οι τάσεις ανελευθερίας, με αφετηρία το 2005. Πού κορυφώνεται το αρνητικό ρεκόρ ανελευθερίας; Στο 2020 (καθώς το 2021 δεν έχει κλείσει τυπικά), με 73 χώρες να χάνουν ελευθερίες, ενώ μόνο 28 να κερδίζουν.

Τώρα πλέον το ποσοστό των χωρών που χαρακτηρίζονται «μη ελεύθερες» είναι το υψηλότερο εδώ και 15 χρόνια! Με δεδομένο ότι αυξάνονται οι πλήρως και μερικώς ανελεύθερες χώρες τώρα, μόνο το 20% του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε ελεύθερες κοινωνίες. Ταυτόχρονα, με βάση τους σχετικούς δείκτες, η Αμερική, η ηγέτιδα του δημοκρατικού στρατοπέδου, σε επίπεδο ελευθεριών χάνει έδαφος. Πέφτει 11 θέσεις και βρίσκεται ανάμεσα σε 25 χώρες που έχουν υποστεί την ίδια μοίρα! (βλ. την ανάλυση «Democracy under Siege» στον ιστότοπο του FreedomHouse)

Ολα αυτά δεν είναι υψιπετείς θεωρίες, αλλά χειροπιαστές πρακτικές που έχουν μετρηθεί με δείκτες, ενώ αποτελούν μια ιστορική καταγραφή δεκαετιών. Ετσι, ό,τι άρχισε να χτίζεται το 1989, στη συνέχεια άρχισε να κατεδαφίζεται, ειδικά από το 2000, με πρωταγωνίστρια την Αμερική και συνένοχους κάποιες άλλες δημοκρατίες. Η πρώτη προειδοποίηση ήρθε το 1999, σε άρθρο του διάσημου πολιτικού επιστήμονα Σάμουελ Χάντιγκτον στο εμβληματικό περιοδικό Foreign Affairs υπό τον τίτλο «Η μοναχική υπερδύναμη» («The lonely superpower»). Προειδοποιώντας την Αμερική να μην καταληφθεί από αλαζονεία, δρώντας μονομερώς. Αυτή η αλαζονεία ήδη ξεκινούσε επί προεδρίας Κλίντον. Θα γινόταν όμως οδοστρωτήρας επί Μπους (νεότερου). Και θα συνεχιζόταν (πιο ωραιοποιημένη) από τον Ομπάμα, έναν δήθεν φιλελεύθερο πολιτικό, με πολλαπλά προσωπεία τού «φαίνεσθαι».

Επί Μπους πάντως, η υπερδύναμη, αξιοποιώντας το τρομοκρατικό χτύπημα μιας μικρής ακραίας ισλαμιστικής οργάνωσης στην καρδιά της Αμερικής, υλοποίησε μια προϋπάρχουσα στρατηγική με στόχο τον έλεγχο της Μέσης Ανατολής. Εισβάλλοντας στο Ιράκ. Η εισβολή στηρίχθηκε σε ψεύδη. Το διεθνές δίκαιο καταρρακώθηκε. Κυριάρχησε η απόλυτη ανομία. Ποδοπατήθηκαν φιλελεύθερες αξίες. Πρωταγωνίστησαν στην ανομία Αμερική και Βρετανία, δύο χώρες με μακρά δημοκρατική παράδοση. Ετσι, το δημοκρατικό στρατόπεδο έχασε κάθε ηθικό έρεισμα. Επαψε να είναι πρότυπο.

Ας σταθούμε λίγο όμως στον Μπους, ως σύμπτωμα μιας ακόμη πληγής στις καπιταλιστικές δημοκρατίες, που τώρα είναι πλέον διάσπαρτη. Τούτη αφορά την εντεινόμενη γύμνια του πολιτικού προσωπικού τους. Μια γύμνια, που δεν είναι προϊόν συγκυρίας αλλά ισχυρών τάσεων και βαθύτερων παθογενειών. Η εκλογή Μπους το 2000 φαντάζει σχεδόν απίστευτη, διότι ήταν ένας ασήμαντος, ατάλαντος και επικίνδυνος ηγέτης, ο οποίος θα κέρδιζε μάλιστα δύο θητείες, για να ολοκληρώσει τον κύκλο του με τα χαμηλότερα ποσοστά Αμερικανού προέδρου στις δημοσκοπήσεις. Τον Μπους θα διαδεχόταν το απόλυτο φαινόμενο του «δήθεν» και ουσιαστικά κούφιου φιλελεύθερου Ομπάμα, με τις δικές του παγκόσμιες ανομίες και την αποτυχημένη διαχείριση της παγκόσμιας κρίσης του 2007-2008.

Αυτή εκτίναξε τις ήδη μεγάλες ανισότητες στην Αμερική (όπως αποκαλύπτουν οι Adam Tooze και John Cassidy, στα βιβλία τους). Ετσι, τα κοινωνικά και οικονομικά τραύματα της Αμερικής θα οδηγούσαν στην απροσδόκητη εκλογή του ακραία δεξιού λαϊκιστή Τραμπ στην προεδρία. Αυτός θα κέρδιζε κρίσιμες εργατουπόλεις. Και επειδή οι βαθιές παθογένειες συχνά προκαλούν άλλες παθογένειες, η Αμερική θα βίωνε μια πρωτοφανή πόλωση και τις εικόνες της εισβολής φανατικών στο Καπιτώλιο μετά την ήττα του Τραμπ. Αυτές ξεπερνούσαν κάθε φαντασία.

Η γύμνια του πολιτικού προσωπικού, σε τόσο δύσκολες συγκυρίες, αποτελεί πολύ μεγάλη πληγή. Πώς φτάσαμε στο σημείο αυτό; Δεν είναι τυχαίο ότι το φαινόμενο αυτό εκδηλώθηκε με την αλλαγή του οικονομικού προτύπου των δημοκρατιών. Αρχίζει να ριζώνει από τη δεκαετία του 1980 και στη στροφή, γενικά, σε νεοφιλελεύθερες οικονομικές πολιτικές.

Οι πολιτικές συνεχίζονται μέχρι την εποχή μας, αν και ο όρος εγκαταλείπεται ως τοξικός. Η ουσία όμως είναι ότι στη ζυγαριά οικονομικών και πολιτικών ελίτ, οι πρώτες αρχίζουν να κυριαρχούν. Δίνουν τον τόνο. Ο διάσημος οικονομολόγος Robert Reich στο πιο πρόσφατο έργο του (Saving Capitalism) γράφει πως λόγω «της εντεινόμενης ισχύος των οικονομικών ελίτ, αυτές αλλάζουν τους κανόνες του πολιτικού παιχνιδιού υπέρ τους». Οι πολιτικοί, σε μεγάλο βαθμό, υπηρετούν πλέον τα συμφέροντα των οικονομικών ελίτ. Ούτε είναι τυχαίο πως όταν η οικονομική κρίση του 2008 τιθασεύεται το 2013 από τον Ομπάμα, το 99% των Αμερικανών ή χάνει έδαφος οικονομικά ή μένει στάσιμο. Ενώ το 1% των πλουσιότερων κερδίζει 31,4% (Adam Tooze).

Οι πολιτικές ελίτ της εποχής μας αντιπροσωπεύονται από τους μέτριους και τους ασήμαντους. Οι αντίστοιχες ελίτ της πρώτης τριακονταετίας μετά τον πόλεμο διέθεταν ηγεσίες τεράστιου διαμετρήματος, από τον Τσόρτσιλ, τον Αντενάουερ, τον Ατλι, που έχτισε το κράτος πρόνοιας της Βρετανίας, τον Ντε Γκολ, τον Ντε Γκάσπερι, τους οραματιστές της Μεγάλης Ευρώπης, τον Μπραντ κ.λπ. Στην εποχή μας οι πολιτικοί ηγέτες είναι τέκνα του κομματικού σωλήνα, που είναι γεμάτος φθορές και περίσσευμα μετριότητας. Ο Κάμερον, που διεξήγαγε το τραυματικό δημοψήφισμα του Brexit, δεν εργάστηκε ποτέ, αλλά σκαρφάλωσε απλώς εντός του Συντηρητικού Κόμματος.

Προϊόν του κομματικού μικρόκοσμου ήσαν όλοι οι πρόσφατοι ηγέτες του ιστορικού Εργατικού Κόμματος της Βρετανίας, με αποκορύφωμα τον αυτοκαταστροφικό Κόρμπιν. Στη Γαλλία διετέλεσαν πρόεδροι οι θλιβερές φυσιογνωμίες των Ολάντ και Σιράκ. Η Μέρκελ ξεχώρισε, όχι ως κορυφαία ηγέτις στην Ευρώπη, απλώς διότι ήταν κάτι παραπάνω από τους άλλους. Ενώ ο Μακρόν είναι, απλώς στη Γαλλία, το μη χείρον. Αλλωστε στο κλίμα απόλυτης μετριότητας, το «μη χείρον» συνήθως κρίνει τις εκλογές. Ανεπαρκείς ηγεσίες συνυπάρχουν πάντα με κοινωνίες ρηγματωμένες, από όπου ξεπηδούν ακραίες ανισότητες. Αυτές, με τη σειρά τους, τροφοδοτούν την πόλωση. Είναι εστίες πολιτικών κρίσεων.

Και ο Μπάιντεν; Δεν αποτέλεσε ευχάριστη έκπληξη το ότι απερίφραστα αφήνει πίσω του τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές και υιοθετεί κεϊνσιανές συνταγές που στηρίζουν την οικονομική ανάπτυξη και την κοινωνική συνοχή; Με το κράτος να γίνεται πλέον πιο ενεργό στην κοινωνία και την οικονομία, την ίδια ώρα μάλιστα που, εδώ και δεκαετίες, φορολογείται πλέον ο μεγάλος πλούτος. Αυτά είναι όντως πολύ θετικά. Ομως ως ηγετική παρουσία, ο Μπάιντεν κουβαλά μια ήδη πολύ κουρασμένη εικόνα.

Ας μην ξεχνάμε ότι το 2020 οι μισοί ψηφοφόροι του τον επέλεξαν αρνητικά – δηλαδή απλώς για να ηττηθεί ο Τραμπ. Ενώ η δημοτικότητά του έχει ήδη υποχωρήσει στο 40%. Συν το γεγονός ότι η αντιπρόεδρός του Καμάλα Χάρις, όπως συμφωνούν όλοι οι αναλυτές, είναι μια τραγική επιλογή. Που κρύβει μεγάλους κινδύνους για το μέλλον. Αρα πόσο πιθανό είναι η Αμερική να σηκώσει στους ώμους της τις καπιταλιστικές δημοκρατίες; Οι πιθανότητες είναι μικρές. Γιατί πρέπει να σηκωθεί και η ίδια! Κάτι άκρως αμφίβολο. Ενώ τα όποια θετικά βήματα του Μπάιντεν είναι τόσο εύθραυστα όσο και η ίδια η εικόνα του.

Ενα πάντως είναι σίγουρο: Οι δημοκρατίες θα συνεχίσουν να χάνουν έδαφος και να σέρνονται εάν το πολιτικό προσωπικό τους ή παραμένει ανεπαρκές ή συνεχίζει να σύρεται από τις οικονομικές ελίτ ή και τα δύο! Οπως είναι ο κανόνας.

*Διδάκτωρ του Cambridge, επικοινωνιολόγος, αναλυτής και συγγραφέας πολλών βιβλίων. Το τελευταίο του είναι το: «Ανομος κόσμος: Πώς φθάσαμε στην εποχή Τραμπ», Καστανιώτης, 2019. Για όλα τα βιβλία του: johnloulis.gr.

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η πολιτική της κολακείας και η... τιμωρία
Αν προσπαθήσουμε να ξύσουμε κάτω από την επιφάνεια των προσεκτικά διατυπωμένων δηλώσεων που διαχωρίζουν τους πολίτες, μπορεί να ανακαλύψουμε μικροπολιτικά κίνητρα και ευτελή ελατήρια. Τι μπορεί να κρύβεται...
Η πολιτική της κολακείας και η... τιμωρία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Στη δίνη και την οδύνη μιας «νέας κανονικότητας»
Eίναι να απορεί κανείς που δεν βρίσκουμε τίποτα άλλο να πούμε μπροστά στην ωμή αντιμετώπιση των ανθρώπων της τρίτης ηλικίας, εκτός από το «εμβολιαστείτε» και πληρώστε.
Στη δίνη και την οδύνη μιας «νέας κανονικότητας»
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η δημοκρατία του κατοστάρικου
Πώς κοστολογείται τελικά η απόφαση καθενός απέναντι σε διλήμματα από τα οποία κρίνονται ανθρώπινες ζωές, η αντοχή του ΕΣΥ και η λειτουργία της οικονομίας;
Η δημοκρατία του κατοστάρικου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ο εξευτελισμός των εννοιών
Ως κεντρική έννοια της νεωτερικής πρακτικής ηθικής, η ελεύθερη βούληση στηρίζεται στην άποψη πως όλα τα άτομα είναι ικανά να κρίνουν πώς πρέπει να πράττουν.
Ο εξευτελισμός των εννοιών
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δημοκρατία και ΜΜΕ στην Ελλάδα
Με τις θεωρητικο-πολιτικές συνθήκες επίγνωσης του παρόντος, μπορούμε να πούμε ότι το ιδιωτικό επικοινωνιακό σύστημα ενημέρωσης που θεσμοθετήθηκε κατά τη δεκαετία του ’90, σήμερα είναι παρωχημένο, είναι...
Δημοκρατία και ΜΜΕ στην Ελλάδα
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η άρνηση του εμβολιασμού ως πρόβλημα δημοκρατίας
Η ένταση σχετικά με τον υποχρεωτικό εμβολιασμό συνδέεται με την αδυναμία της κυβέρνησης να διαφωτίσει και να πείσει μεγάλο μέρος των πολιτών για την αναγκαιότητα του εμβολιασμού.
Η άρνηση του εμβολιασμού ως πρόβλημα δημοκρατίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας