• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    25°C 21.6°C / 26.3°C
    1 BF
    63%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 21.6°C / 25.3°C
    2 BF
    75%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    26°C 25.4°C / 26.0°C
    2 BF
    67%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.7°C / 19.7°C
    2 BF
    56%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    20°C 19.9°C / 20.7°C
    0 BF
    88%
  • Βέροια
    Σποραδικές νεφώσεις
    23°C 22.3°C / 24.0°C
    1 BF
    86%
  • Κοζάνη
    Αίθριος καιρός
    20°C 20.4°C / 20.4°C
    1 BF
    56%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.7°C / 23.7°C
    1 BF
    61%
  • Ηράκλειο
    Αίθριος καιρός
    24°C 22.7°C / 25.4°C
    3 BF
    71%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 23.5°C / 23.9°C
    3 BF
    64%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.4°C / 25.5°C
    1 BF
    68%
  • Σκόπελος
    Αίθριος καιρός
    23°C 23.5°C / 23.5°C
    1 BF
    73%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    27°C 26.9°C / 26.9°C
    3 BF
    74%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.3°C / 22.9°C
    2 BF
    78%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    25°C 21.5°C / 25.5°C
    1 BF
    64%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.8°C / 24.9°C
    3 BF
    59%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.4°C / 26.0°C
    1 BF
    67%
  • Καβάλα
    Σποραδικές νεφώσεις
    22°C 22.1°C / 22.1°C
    2 BF
    85%
  • Κατερίνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 22.3°C / 23.7°C
    2 BF
    99%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    19°C 18.8°C / 18.8°C
    2 BF
    55%

Το σύστημα υδροληψίας, όπως αποκαλύφθηκε λόγω πτώσης της στάθμης της λίμνης Mead

AP Photo/John Locher
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Nερό και ξηρασία στα χρόνια της κλιματικής κρίσης

  • A-
  • A+
Στο ανθρωποκεντρικό μοντέλο του σημερινού δυτικού πολιτισμού, συνώνυμου της παραγωγικής κοινωνίας, μπορούμε να παραβάλουμε άλλα τρία μοντέλα, συνδυάζοντας δυνατές σχέσεις μεταξύ φύσης και ανθρώπου.

Το φετινό καλοκαίρι μάς θύμισε τις οδυνηρές συνέπειες της κλιματικής κρίσης: οι υψηλές θερμοκρασίες και οι δασικές πυρκαγιές δεν ήταν βέβαια πρωτόγνωρες για τα ελληνικά δεδομένα, όμως η ένταση και η διάρκειά τους ήταν ασυνήθιστα μεγάλες: το θερμόμετρο εκτοξεύθηκε πάνω από 40 °C στη Θεσσαλονίκη, επιμένοντας να παραμένει υψηλά για πάνω από δύο εβδομάδες, ενώ οι καταστρεπτικές πυρκαγιές στην Αττική, την Πελοπόννησο και την Εύβοια εξαφάνισαν πάνω από 1 εκατομμύριο στρέμματα πρασίνου.

Η έλλειψη υγρασίας από την παρατεταμένη ανομβρία δημιούργησε εύφλεκτη ύλη στα δάση, ώστε ένας κεραυνός στη Φούρκα της Χαλκιδικής να πυροδοτήσει δασική πυρκαγιά, που ευτυχώς η βροχή και η άμεση επέμβαση της πυροσβεστικής κατάφεραν να την περιορίσουν και, τελικά, να τη σβήσουν χωρίς καταστρεπτικές συνέπειες.

Παρόμοια φαινόμενα υψηλών θερμοκρασιών, δασικών πυρκαγιών και παρατεταμένης ανομβρίας παρατηρήθηκαν και σε άλλες περιοχές του πλανήτη, όπως στην Καλιφόρνια και τη Σιβηρία. Και εκεί εξειδικευμένες επιστημονικές έρευνες έδειξαν ότι οι παρατεταμένοι καύσωνες και η μεγάλης διάρκειας ανομβρία συνδέονται με την ατμοσφαιρική αστάθεια που δημιουργούν τα αέρια του θερμοκηπίου και ιδιαίτερα η συνεχιζόμενη αύξηση της συγκέντρωσης του διοξειδίου του άνθρακα σε πλανητικό επίπεδο.

Η αύξηση της θερμοκρασίας και η ατμοσφαιρική αστάθεια που ακολουθεί, μεταβάλλουν τον συνήθη τρόπο κατανομής των βροχοπτώσεων, με συνέπεια να εμφανίζονται ραγδαίες πλημμύρες σε μια περιοχή και ταυτόχρονα φαινόμενα ξηρασίας σε άλλη.

Εντονη ξηρασία, η χειρότερη που έχει παρατηρηθεί στη χρονική διάρκεια πολλών γενιών, επικρατεί αυτήν την περίοδο στις νοτιοδυτικές Πολιτείες των ΗΠΑ, εκτεινόμενη από την Καλιφόρνια μέχρι τις κεντρικές Mεγάλες Πεδιάδες της χώρας.

Το θέμα της διαχείρισης των υδάτων σε περίοδο ξηρασίας και ειδικότερα ο ρόλος των υπόγειων νερών συζητήθηκε σε ημερίδα που οργάνωσε, τον Ιούνιο του 2019, το Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Irvine, στο οποίο μετείχα ως εμπειρογνώμονας. Δύο χρόνια μετά, φέτος στις 8-9 Νοεμβρίου, το ίδιο Πανεπιστήμιο οργανώνει τριμερή διάσκεψη επιστημόνων από την Καλιφόρνια, την Ευρωπαϊκή Ενωση και την Αυστραλία, στο οποίο προσκλήθηκα για να αναπτύξω το θέμα της συντονισμένης διαχείρισης του πλέγματος νερού - ενέργειας - γεωργίας.

Το φαινόμενο της ξηρασίας είναι ιστορικά αποτυπωμένο από την εποχή των Φαραώ στην αρχαία Αίγυπτο, όταν επτά χρόνια πλημμυρών του Νείλου διαδέχονταν άλλα επτά χρόνια ξηρασίας, με σοβαρή μείωση της πρωτογενούς παραγωγής και κίνδυνο δημόσιου λιμού.

Πιο πρόσφατα, στη χώρα μας, η ανομβρία στη Αττική την περίοδο 1987-1994 περιόρισε τα αποθέματα του πόσιμου νερού στον ταμιευτήρα του Μόρνου τόσο πολύ, ώστε αυτά να επαρκούν μόνο για λίγους μήνες. Η τότε κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, το καλοκαίρι του 1993, εξέταζε σοβαρά τη μεταφορά πόσιμου νερού με τάνκερ από τις εκβολές του Αχελώου κοντά στο Μεσολόγγι προς την Αττική.

Το πρόβλημα νερού που αντιμετωπίζουν σήμερα σχεδόν οι μισές Πολιτείες των ΗΠΑ, σε σύνδεση με την κλιματική κρίση, θέτει ευρύτερους προβληματισμούς για τη διακυβέρνηση των υδατικών πόρων, τόσο στο παρελθόν όσο και στο άμεσο μέλλον. Η Πολιτεία της Αριζόνα, από το 2000, είναι σήμερα για πάνω από 20 χρόνια σε κατάσταση ξηρασίας.

Η στάθμη της τεχνητής λίμνης Mead, του μεγαλύτερου ταμιευτήρα της χώρας, έχει μειωθεί τόσο πολύ, ώστε να τίθεται σε εφαρμογή σχέδιο έκτακτης ανάγκης, με περιορισμούς στη χρήση νερού για τη γεωργία, την ύδρευση πόλεων, τη βιομηχανία και τον τουρισμό. Η λίμνη Mead δημιουργήθηκε το 1935, με την κατασκευή στον ποταμό Colorado του τοξωτού φράγματος Hoover, που είναι το υψηλότερο στη χώρα. Το σκυρόδεμα που χρησιμοποιήθηκε ισοδυναμεί με αυτό που χρειάζεται για την κατασκευή αυτοκινητόδρομου διπλής κατεύθυνσης που να ενώνει το Los Angeles με τη Νέα Υόρκη.

Το φράγμα Hoover θεωρείται χαρακτηριστικός δείκτης επιτυχίας της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης, στις αρχές του 20ού αιώνα, και το καύχημα των υδραυλικών μηχανικών της εποχής. Συμβολίζει τη δυνατότητα του ανθρώπου να τιθασεύει, με την τεχνολογία, τη φύση σε κλίμακα χιλιομέτρων, να δαμάζει τη ροή ενός μεγάλου ποταμού, ώστε να αποθηκεύει τεράστιες ποσότητες νερού για πολλαπλές χρήσεις και να παράγει ταυτόχρονα μεγάλες ποσότητες υδροηλεκτρικής ενέργειας.

Dreamstime.com

Το νερό της λίμνης Mead ήταν το μέσο για την εκρηκτική ανάπτυξη, με πόσιμο νερό, της πόλης Las Vegas, στη μέση της ερήμου, την ανάπτυξη της γεωργίας και την προσέλκυση βιομηχανικών μονάδων σε άνυδρες περιοχές, όπως η Αριζόνα και η Καλιφόρνια. Είναι το μοντέλο της ανθρωποκεντρικής διαχείρισης των φυσικών πόρων, με τον άνθρωπο κυρίαρχο της φύσης. Είναι, ακόμα, ο κύριος λόγος για να χρησιμοποιούν περισσότερο νερό απ’ όσο μπορεί να προσφέρει το ποτάμι.

Η παραπάνω σχέση ανθρώπου - φύσης δεν ήταν η ίδια στο παρελθόν ούτε παραμένει ιστορικά η ίδια. Είναι διαχρονικά μεταβαλλόμενη ως συνέπεια των κοινωνικοοικονομικών μεταβολών, της θρησκείας και των πολιτισμικών αξιών. Στην αρχαία Ελλάδα, τα ποτάμια είχαν θεϊκά χαρακτηριστικά και ο ημίθεος ποταμός Ιλισός στην Αθήνα εμφανίζεται με ανθρώπινη μορφή σε ολόσωμο μαρμάρινο άγαλμα του Φειδία, στο δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα (Βρετανικό Μουσείο).

Οπως περιγράφει ο Πλάτωνας στην αρχή του διαλόγου «Φαίδρος», γύρω από το ποτάμι η πυκνή βλάστηση, η ευωδία των λουλουδιών, το θρόισμα των φύλλων με τη δροσερή αύρα και το τραγούδισμα των τζιτζικιών συνέθεταν μια ειδυλλιακή ατμόσφαιρα. Το ιερό ποτάμι «κηδεύτηκε» υπογείως, επί Μεταξά, κατά τα τέλη της δεκαετίας του ’30, όπως και η πλειονότητα των ρεμάτων της Αττικής, μαζί με τον Κηφισό και τον Ηριδανό.

Στο ανθρωποκεντρικό μοντέλο του σημερινού δυτικού πολιτισμού, συνώνυμου της παραγωγικής κοινωνίας (productivism), μπορούμε κατ' αρχάς να παραβάλουμε άλλα τρία μοντέλα, συνδυάζοντας δυνατές σχέσεις μεταξύ φύσης και ανθρώπου: (1) το δυαδικό μοντέλο (dualistic), που διαφοροποιεί φύση και άνθρωπο χωρίς αμοιβαίες επιδράσεις, (2) το φυσιολατρικό (naturalistic), όπου η φύση επιβάλλεται στον άνθρωπο και (3) το υβριδικό (hybridist), όπου η φυσική και η κοινωνική προσέγγιση συναντώνται σε ένα φυσικο-κοινωνικό υβρίδιο (π.χ. την επιστήμη της υδρο-κοινωνιολογίας). Αν είχαμε επαρκή χώρο, θα μπορούσαμε να αναλύσουμε τα υπέρ και τα κατά κάθε μοντέλου, για να καταλήξουμε ότι στην πραγματικότητα η σχέση ανθρώπου - φύσης δεν υπακούει σε κανένα από αυτά. Η σχέση αυτή είναι ταυτόχρονα συμπληρωματική και διαφορετική, αντιθετική και αρμονική, ανταγωνιστική και φιλική.

Η θεώρηση της ενότητας των αντιθέτων αποτελεί τη βασική αρχή της διαλεκτικής, κατά τον Ηράκλειτο, σε αντίθεση με τη διαλεκτική του Αριστοτέλη, που από λογική άποψη δεν μπορεί να δεχθεί πως δύο αντιθετικές έννοιες μπορεί να συνυπάρχουν. Ανατρέχοντας στον Ηράκλειτο, διαβάζουμε (απ. 8): πάντα κατ' ἔριν γίνεσθαι (τα πάντα γίνονται με τη διαφωνία) και ἐκ τῶν διαφερόντων καλλίστην ἁρμονίαν (από τις διαφορές/προκύπτει/η πιο όμορφη αρμονία). Η διαλεκτική του Ηρακλείτου μελετήθηκε διεξοδικά τον 18ο αιώνα από το Γερμανό φιλόσοφο Χέγκελ, που έγραψε στο βιβλίο του «ότι δεν υπάρχει καμία ρύση του Ηρακλείτου με την οποία να διαφωνώ».

Η διαλεκτική θεώρηση ανθρώπου - φύσης δεν είναι ένα θεωρητικό φιλοσόφημα χωρίς ριζικές διαφοροποιήσεις με το σημερινό ανθρωποκεντρικό μοντέλο. Ξεκινά με την ανάλυση των διαφορών ανθρώπου - φύσης, για να καταλήξει στην αρμονική τους συνύπαρξη προς όφελος και των δύο μερών. Στη διαλεκτική προσέγγιση, το κόστος - όφελος που αποτιμά μια ανθρώπινη δράση δεν αναφέρεται μόνο στον άνθρωπο, αλλά ταυτόχρονα και στη φύση.

Εξουδετερώνει έτσι τις «εξωτερικότητες» (externalities) που σήμερα χαρακτηρίζουν τις αρνητικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Συμβιβάζει αρμονικά τις ανθρώπινες ανάγκες με τους νόμους της φύσης, όπως για παράδειγμα την απανθρακοποίηση της οικονομίας, ώστε να αποκατασταθεί η φυσική λειτουργία της ατμόσφαιρας, την οριοθέτηση και προστασία των υδατορεμάτων, την παραγωγή ενέργειας από το ημιτελές φράγμα της Μεσοχώρας στον Αχελώο, την ανάκτηση του υπόγειου υδροφόρου ορίζοντα στη Θεσσαλία, και την προστασία των περιοχών NATURA.

Η βιωσιμότητα μπορεί να βασιστεί σε μια διαλεκτική περιβαλλοντική πολιτική ενός δυναμικά μεταβαλλόμενου περιβάλλοντος, όπως καίρια το διατύπωσε ο Ηράκλειτος με τη ρήση [απ. 91]: ποταμῷ γάρ οὐχ ἔστιν ἐμβῆναι δίς τῷ αὐτῷ...(Δεν μπορούμε να μπούμε δύο φορές στο ίδιο ποτάμι...).

*Ομ. καθηγητής ΑΠΘ

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ερημοποίηση και ένοπλες συρράξεις: Δώστε μια ευκαιρία στη Γη
17 Ιουνίου 2022, Παγκόσμια Ημέρα για την Καταπολέμηση της Ερημοποίησης, αφιερωμένη φέτος στην ξηρασία. 113η ημέρα του πολέμου στην Ουκρανία, που επιδεινώνει την πείνα στην Αφρική…
Ερημοποίηση και ένοπλες συρράξεις: Δώστε μια ευκαιρία στη Γη
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οταν ο βιότοπος του Κηφισού αντιμετωπίζεται ως… οχετός
Είναι τουλάχιστον μια εικοσαετία που η πολιτεία καταρτίζει μελέτες για τη «διευθέτηση» του Κηφισού. Εν τω μεταξύ, ένα μεγάλο μέρος από τα 32 συνολικά χιλιόμετρα του ιστορικού ποταμού της Αττικής έχει...
Οταν ο βιότοπος του Κηφισού αντιμετωπίζεται ως… οχετός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Μωβ μέδουσες, να έφταιγε μόνο η κλιματική αλλαγή …
Οι επιστημονικές εξηγήσεις για τα αίτια της πληθυσμιακής έξαρσής τους τονίζουν, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό, την κλιματική αλλαγή και την υπεραλίευση.
Μωβ μέδουσες, να έφταιγε μόνο η κλιματική αλλαγή …
ΑΠΟΨΕΙΣ
Βολική αναισθησία
Εάν συνεχιστεί η τωρινή κατάσταση, τότε το ερώτημα δεν είναι αν θα καταφέρουμε να αλλάξουμε εμείς, αλλά αν θα μπορέσουμε να προσαρμοστούμε σε συνθήκες επισιτιστικής κρίσης, μαζικής κλιματικής μετανάστευσης και...
Βολική αναισθησία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Το ανθρώπινο πρόσωπο της Κλιματικής Αλλαγής
Για αρκετά χρόνια, τη συζήτηση για την Κλιματική Αλλαγή μονοπώλησε η μείωση των εκπομπών του άνθρακα. Συνδέθηκε με τη μείωση της θερμοκρασίας, τον στόχο της διατήρησης της στο 1,5° C, τέθηκαν συγκεκριμένοι...
Το ανθρώπινο πρόσωπο της Κλιματικής Αλλαγής

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας