Απλές σκέψεις για την οικονομία

Με βάση την ετυμολογία, η οικονομία είναι η επιστήμη που μελετά τους νόμους του ζωτικού μας περιβάλλοντος -του οίκου μας- και μ’ αυτόν τον τρόπο μάς επιτρέπει μια ορθολογική προσέγγιση του ίδιου του περιβάλλοντος. Πώς λοιπόν κατέληξε στη μελέτη χρηματοδοτικών προβλημάτων, δηλαδή για το χρήμα;

Το ζωτικό μας περιβάλλον είναι κατασκευασμένο από φορείς που έχουν για μας μια αξία∙ εκείνοι που δεν έχουν καμιά, αν υποθέσουμε ότι υπάρχουν, είναι τελείως αδιάφοροι και μπορούμε να τους παραβλέψουμε. Επίσης μπορούμε να περιοριστούμε, χωρίς να χάσουμε την ταυτότητά μας, στο να θεωρήσουμε τους θετικούς φορείς, δηλαδή τα αγαθά, γιατί αν ένας φορέας έχει αρνητική αξία, η απουσία του ή εξάλειψή του έχει θετική αξία.

Μερικά αγαθά είναι συγκεκριμένα (τραπέζια, καρέκλες, δέντρα) και άλλα αφηρημένα (η πατρίδα, η φιλία, το καλό μας όνομα)∙ ορισμένα είναι άψυχα και άλλα, αντίθετα, έχουν μια οργανική φύση ή ακόμη και προσωπική∙ ορισμένα είναι αντικείμενα και άλλα ικανότητες (η γνώση των αρχαίων, ένα καλό ρεβέρ στο τένις, ένα εξαιρετικό άνοιγμα στο σκάκι). Για τον Αριστοτέλη, δεν είναι μετρήσιμα όλα τα αγαθά: οι αξίες τους δεν μπορούν πάντα να μετρηθούν το ένα με όρους του άλλου και, προφανώς, τα αγαθά μπορούν να είναι ανταλλάξιμα το ένα με το άλλο.

Ενα ζευγάρι παπούτσια μπορεί να κοστίζει όσο ένα κιλό φιλέτο (γιατί όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης, το άτομο που έχει το φιλέτο έχει άλλο τόσο την ανάγκη για τα παπούτσια και αυτός που έχει τα παπούτσια έχει ανάγκη το φιλέτο), και σ’ αυτή την περίπτωση θα ήταν νόμιμη η ανταλλαγή∙ αλλά η αξία του καλού μου ονόματος, για παράδειγμα, ή εκείνη μιας φιλίας δεν μπορούν να συγκριθούν μεταξύ τους, και ακόμη περισσότερο με την αξία ενός ζευγαριού παπούτσια ή ενός κιλού φιλέτο.

Αντίθετα, στη φιλελεύθερη αντίληψη, «όλα έχουν μια τιμή»: όλα τα αγαθά είναι εμπόρευμα. Το χρήμα είναι το παγκόσμιο μέσο ανταλλαγής, εκείνο που μας επιτρέπει να υπολογίσουμε τις αξίες όλων των εμπορευμάτων∙ με αυτόν τον τρόπο, αν όλα τα αγαθά που αποτελούν το ζωτικό μας περιβάλλον είναι εμπορεύματα, το χρήμα μάς επιτρέπει να υπολογίσουμε την αξία τους και άρα η επιστήμη που μελετά τους νόμους του περιβάλλοντος, χωρίς την απώλεια των χαρακτηριστικών τους, μπορεί να περιοριστεί στη μελέτη των νόμων κυκλοφορίας του χρήματος.

Η οικονομία πρέπει να εξηγήσει ότι είναι δυνατή η ανταλλαγή ανάμεσα στα αγαθά: όταν τα άτομα που συμμετέχουν δεν είναι αδιάφορα το ένα για το άλλο, όταν υπάρχει ένας δεσμός όπου η ίδια η ανταλλαγή είναι μέρος και έκφραση∙ και σ’ αυτή την περίπτωση η ανταλλαγή είναι δώρο. Και είναι ακριβώς αυτές οι πιο σημαντικές ανταλλαγές που πρέπει να μελετήσει η οικονομική επιστήμη με μεγάλη προσοχή.

* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ