Ο ελέφαντας στο δωμάτιο

Η παραβολή είναι, ίσως, γνωστή σε πολλούς και διδάσκεται στα σχολεία, παρότι έχει έρθει από την ινδική κουλτούρα. Είναι η ιστορία του χωριού με τους τυφλούς που δεν είχαν δει στη ζωή τους ελέφαντα. Εξι απ’ αυτούς τους τυφλούς, τολμηροί και έμπειροι, μπήκαν στο δωμάτιο με τον ελέφαντα και άρχισαν να αγγίζουν, ο καθένας τους από ένα διαφορετικό μέρος του ζώου – την προβοσκίδα, τα αυτιά, τους χαυλιόδοντες, το πλάι, την ουρά, το πόδι. Μύρισαν, σωστά, ότι επρόκειτο για ζώο.

Αλλά καθώς ο καθένας έπιανε διαφορετικό μέρος του ζώου, κατέληγε σε ένα διαφορετικό συμπέρασμα για το τι αγγίζει. Λόγου χάρη, αυτός που είχε αγγίξει την προβοσκίδα ήταν βέβαιος ότι είχε αγγίξει ένα φίδι, ενώ αυτός που είχε αγγίξει τον χαυλιόδοντα ήταν πεπεισμένος ότι είχε πιάσει ένα δόρυ. Ο άλλος που έπιανε το πόδι του ζώου βεβαίωνε ότι αγκάλιαζε τον κορμό ενός δέντρου, ενώ εκείνος που είχε πιάσει την ουρά ήταν σίγουρος πως κρατούσε ένα σκοινί…

Αυτή η περιεκτική παραβολή δείχνει κάτι σοβαρό, κυρίως όταν φτάνουμε σε οριακές καταστάσεις όπου, εξαιτίας μιας συλλογικής απειλής, πρέπει να πάρουμε αποφάσεις, να επιλέξουμε δράσεις και μέτρα που θα αφορούν επίσης το σύνολο, την ασφάλειά του, την ευημερία του, την κατάσταση της υγείας και, ενδεχομένως, θα αφορούν την επόμενη μέρα.

Το σημαντικότερο που μας λέει είναι ότι δεν μπορούμε να θεωρούμε την προσωπική μας αντίληψη, τις προϊδεάσεις μας, τις πεποιθήσεις μας κ.ο.κ. -ακόμα και το πολιτικό μας πρόγραμμα στην περίπτωση που κάποιος είναι πρωθυπουργός-, ως αληθινή και μόνη αλήθεια. Γιατί, προφανώς, δεν έχουμε να κάνουμε με μονοθεματική απειλή, ούτε με κάποια γραμμική σχέση αιτίας-αποτελέσματος, αλλά μάλλον με πιεστική κατάσταση πολλών επιπέδων -και αρκετής αφροσύνης- που αφορά την ανθρώπινη ζωή· αρχίζοντας από τους οικείους κοινωνικούς περίγυρους και ομάδες και φτάνοντας στο μεγάλο σύνολο, την κοινωνία, και στο ακόμα μεγαλύτερο: την παγκόσμια κοινότητα.

Σε σχέση με την πανδημία είναι πολύ εύκολο να ορίζουμε το πρόβλημα ως θέμα μίας αιτίας -π.χ. της μολυσματικής νόσου- και μίας μόνο αντίδρασης: «Εμβολιαστείτε!». Απεδείχθη δύσκολη η αναχαίτισή της ή ο περιορισμός της. Επιπλέον, μια ματιά στις μεγάλες ιστορικές πανδημίες που καταγράφηκαν και μεταφέρθηκαν με τη μορφή μιας συσσωρεμένης γνώσης δείχνει κάτι εκπληκτικό. Ολες εκδήλωσαν λίγο-πολύ σταθερά και επαναλαμβανόμενα μοτίβα σε σχέση με τις αιτίες, τη μεγάλη διάρκειά τους, τους απίστευτους τρόπους της αντιμετώπισής τους και, κυρίως, με τις συνέπειές τους.

Σε συνάρτηση με τις παραπάνω παραμέτρους -πολύ περισσότερο για τις γενιές που μεγάλωσαν, από τον 18ο αιώνα έως τις μέρες μας, με τη θετικιστική πεποίθηση της τρελής αισιοδοξίας, της αλόγιστης ανάπτυξης, του φανταστικού καλύτερου μέλλοντος, της πανίσχυρης επιστήμης και της καλπάζουσας προόδου της ανθρωπότητας- είναι μάλλον αυτονόητη η στροφή σε προσεγγίσεις αλλά και σε διαφορετικές οπτικές για μια οριζόντια αντίδραση σε έναν αντίπαλο ο οποίος επίσης δρα οριζόντια, χωρίς διακρίσεις συνόρων, πλούτου, ηλικιών, τρόπου ζωής κ.λπ.

Ομως, εδώ και δύο χρόνια ο κόσμος μας, δίχως να έχει ανακόψει τις ταχύτητές του, βλέπει την πανδημία ως στιγμιαίο πρόβλημα που θα ξεπεραστεί, ή ως πρόβλημα που συνδέεται με την καπιταλιστική παγκοσμιοποίηση, ή ως αθέμιτη σύμπραξη των φαρμακευτικών εταιρειών και των επιστημονικών εργαστηρίων. Πολλοί έχουν δείξει την απαραίτητη σωφροσύνη, την καρτερικότητά τους και την αλληλεγγύη τους. Υπάρχουν και αρκετοί που αρνούνται εντελώς την πανδημία άλλοτε ως μη υπάρχουσα, άλλοτε ως προϊόν μιας τεράστιας συνωμοσίας.

Αλλά τι μας είπε η παραβολή; Μας είπε ότι εστιάζοντας μόνο σε μία-δύο διαστάσεις της πανδημίας, είναι εύκολο να χάσουμε τον ελέφαντα που βρίσκεται στο δωμάτιο. Και η κυβέρνηση -δυστυχώς όχι μόνον αυτή- στην πράξη, και με τετελεσμένο το γεγονός των χιλιάδων θανάτων, έχει χάσει πολλές φορές τον ελέφαντα. Το εναρκτήριο και συνεχώς επαναλαμβανόμενο μότο «κοιτάξτε, δεν συμβαίνει μόνο σε εμάς, αλλά το έχουν πάθει και άλλοι» δεν κρύβει αδυναμίες, ολιγωρίες ή και σφετερισμούς μιας κρίσιμης κατάστασης που -ακόμα κι αν ήταν πρόσκαιρη- σίγουρα αξιώνει διαφορετικούς χειρισμούς.

Αλλά, βλέπετε, οι διαφορετικοί χειρισμοί θα προϋπέθεταν όλες τις διαφορετικές κοινωνικές και ανθρωπιστικές σκευές και ευαισθησίες οι οποίες λογίζονται ως «πολυτέλειες»· δεν έχουν θέση στην αριθμητική και στο εμμονικό, μονοθεματικό, fast fashion αφήγημα εκμετάλλευσης της πανδημικής κρίσης. Τι βγαίνει από το κουτί της επαναλαμβανόμενης ηχούς; «Η κυβέρνηση τα κάνει όλα καλά, η Ελλαδάρα μας τα πάει πολύ καλά… Μας τα χάλασαν η παραλλαγή Δέλτα και οι ανεμβολίαστοι και… έχουμε αχρείαστους θανάτους». Για μερικούς, φαίνεται ότι υπάρχουν και χρειαζούμενοι.