Οι κοινότητες αποδέχονται και κατέχουν, με διαφορετικούς τρόπους στη σκακιέρα του φαντασιακού τους, διάφορες τάξεις και σύνολα σημείων που σταδιακά –και μέσα από μια σειρά ακόμη και σύνθετων πράξεων– «καθορίζονται» στην πολιτισμική διαδικασία. Αυτές οι τάξεις και αυτά τα σύνολα περιέχουν διαφορετικά σημεία: κατηγορίες, ιεραρχίες, σημεία αναφοράς, μοντέλα, τελετουργίες, αντικείμενα, περιεχόμενα, μόδες κι εκείνες τις ιδιαίτερες αναπαραστάσεις που ονομάζονται κείμενα. Ο «προσδιορισμός» τους αποτυπώνεται στις δράσεις ανάμεσα στις τάξεις και τα σύνολα που παράγουν ένα πολιτισμικό σύστημα και τις περιπτώσεις που προκαλούνται από την ελεύθερη χρήση των δυνατοτήτων που περιέχονται στα προγράμματά τους και που καλλιεργούνται από τις όλο και νεότερες χρήσεις από τις κοινωνικές ομάδες.
Αυτός ο «προσδιορισμός» αποτυπώνεται και μέσα από μια πλατιά γκάμα ποικίλων συγκρούσεων διαφορετικού τύπου οι οποίες απλώνονται από τα «περιοδικά απόβλητα» που προκαλούνται από την αλλοίωση ακόμη και ελάχιστων τομέων του φαντασιακού, από τη «λογοκρισία» ή «απαγόρευση» προς ένα σύνολο το οποίο θεωρείται από μια ομάδα «επικίνδυνο» για τις δομικές ισορροπίες που πραγματοποιήθηκαν από το τρέχον φαντασιακό. Αυτή η σύγκρουση απορρέει από το γεγονός ότι οποιοδήποτε σύνολο σημείων (οποιοδήποτε κείμενο) αλλοιώνει το σύστημα των συλλογικών συμπεριφορών. Η παραγωγή του σε κάθε περίπτωση είναι συνυφασμένη λίγο ή πολύ με ευαίσθητες «επιδιορθώσεις» και άρα ενδιαφέρει εκ του σύνεγγυς ακόμη και τις πιο καθορισμένες πτυχές του φαντασιακού, ακριβώς όπως οι καλοί τρόποι, η ιδεολογία, τα σύνολα των κανόνων στη διαδικασία παραγωγής των κοινωνικών οργανισμών που κάποτε ονομάζονταν «εκπαίδευση», «ηθική», «ιδέες» κ.ά.
Η συχνότητα στους ιστορικούς πολιτισμούς συνεπάγεται ότι, κατά τη διάρκεια της ανακατασκευής των φάσεων ενός μοντέλου ή ενός κειμένου στα σενάρια της ιστοριογραφίας ή κατά τη διάρκεια του προγραμματισμού ενός μοντέλου, θα πρέπει να λάβουμε υπόψη αυτήν την υπόθεση και να προσαρμόσουμε την προγραμματισμένη εργαλειοποίηση ως κατάλληλη να καταχωρίσει τις δομικές διαδικασίες στους γνωστικούς χώρους και άρα να ανακατασκευάσει τα ιδεατά εργαλεία που εμφανίζονται στις μεμονωμένες περιπτώσεις για να προτάξουν ένα μοντέλο σε σύγκριση με ένα άλλο και να ρυθμίσουν την ένταση, την κατεύθυνση και την ταχύτητα της πολιτισμικής αλλαγής.
* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
