Κράτη δικαίου δεν είναι μόνον εκείνα που σε ορισμένα δικαιώματα παρέχουν μια προστασία που δεν μπορεί να αρθεί κατά τη συνήθη νομοθετική διαδικασία, παρά μόνο με συνταγματικές μεταρρυθμίσεις, αλλά και εκείνα όπως η Βρετανία που μπορούν να μεταβάλλουν και να περιορίζουν αυτά τα δικαιώματα και με τη συνηθισμένη νομοθετική διαδικασία (μακρόχρονη παράδοση, common law).
Στο κράτος δικαίου είναι απαλλαγμένο το άτομο από τον κίνδυνο να γίνει θύμα των άμεσων και πρόσκαιρων θελήσεων του εξουσιαστή και υπόκειται μόνο στις μονιμότερες θελήσεις που διατύπωσε σε ανύποπτο χρόνο με νόμο αυξημένης τυπικής ισχύος (Σύνταγμα). Ετσι έχει το αίσθημα (το άτομο) ότι είναι υποταγμένο όχι στον άνθρωπο-ηγεμόνα, αλλά στον νόμο. Η παλαιότερη και παγιότερη θέληση του εξουσιαστή αποσπάται από αυτόν και τότε φαίνεται ότι δεν εξουσιάζει ο άρχων, δηλαδή ένα πρόσωπο, αλλά ένα απρόσωπο νόημα, ήτοι ο νόμος («νόμος ο των πάντων βασιλεύς» κατά τον Πίνδαρο).
Αν και ο όρος κράτος δικαίου «Rechtsstaat» εισήχθη στη νεότερη επιστήμη από τον Γερμανό Wolf το 1832, την ουσία του την ανέπτυξε πρώτος ο Αριστοτέλης (Πολιτεία 1286 α.8) «όταν αντί να κυβερνάται η πολιτεία από πάγιους κανόνες, δηλαδή τους νόμους, κυβερνάται με τα ψηφίσματα, που οι δημαγωγοί, ανάλογα με τις ορέξεις της στιγμής, εκμαιεύουν από τους δήμους, τότε καταλύονται πάσαι αι αρχαί, καταλύεται η πολιτεία. Αντίθετα, όταν η πολιτεία κυβερνάται από τους πάγιους νόμους, τότε οι άρχοντες, είτε είναι οι δημαγωγοί της Εκκλησίας του Δήμου είτε είναι ο μονάρχης, δεν μπορούν τις στιγμιαίες επιθυμίες τους να τις μεταβάλλουν σε πολιτειακές επιταγές. Είναι αναγκασμένοι και αυτοί να υποταγούν στον πάγιο νόμο».
Εξίσου έντονα προβάλλεται και σήμερα το κράτος δικαίου, ως η ιδανική μορφή της πολιτείας, μετά τις περιπέτειες μάλιστα που δοκίμασε η ανθρωπότητα και λόγω ή με πρόφαση την πανδημία με τον ασφυκτικό περιορισμό ή και την κατάλυση παγίων βασικών νόμων και ιδίως εκείνων που αποβλέπουν στην προστασία βασικών δικαιωμάτων του πολίτη. Βεβαίως, όταν συγκρούεται η σκοπιμότητα της στιγμής με τη νομιμότητα, θα πρέπει η σκοπιμότητα να θυσιαστεί διότι η σκοπιμότητα της διαφύλαξης της νομιμότητας είναι ισχυρότερη από οποιαδήποτε πρόσκαιρη σκοπιμότητα.
Η νομιμότητα είναι η πρώτη εγγύηση της σταθερότητας και της ομαλής συνέχειας της ζωής της πολιτείας, για τον λόγο αυτό πρέπει να διατηρείται άτρωτη.
Η τήρηση του νόμου είναι ο κανόνας και αφορά όλους, άρχοντες και αρχόμενους, πλούσιους και πένητες, σιωπηλούς και φωνασκούντες, νέους και συνταξιούχους, προβεβλημένους και αφανείς, επηρμένους και ταπεινούς κ.ο.κ. Η πολιτεία πρέπει να είναι πολιτεία δικαίου. Εξαιρετικά μόνο επιτρέπεται να θραύσει η ίδια η πολιτική εξουσία τα θεσπισμένα. Εξαιρετικά όμως μπορεί και το άτομο-πολίτης να αρνηθεί τον νόμο, να αντισταθεί στην εξουσία του νόμου και των αρχόντων, αλλά και στην πολιτική εξουσία.
Ο σπουδαίος διανοούμενος και υπεράνω πάσης υποψίας για μεροληψία, ιδιοτέλεια ή υποστηρικτική άποψη και εκδοχή προς οποιοδήποτε κομματικό σχηματισμό, Κωνσταντίνος Ι. Δεσποτόπουλος, γράφει μεταξύ άλλων στο πόνημά του «Φιλοσοφία του Δικαίου»: «Ουδαμώς αποκλείεται η και λίαν γνώριμος εν τη σημερινή ιστορική οπτική, περίπτωσις κράτος δικαίου αυτοδιαψευδομένου καθημερινώς εν τη πράξει, ότε δηλαδή επιτελούνται αθρόαι αυθεραισίαι υπό της Διοικήσεως – Κυβερνήσεως ή της αστυνομίας, παρά την ύπαρξη λεπτομερειακής νομοθεσίας και δη ευλαβεστάτης έναντι των “δικαιωμάτων” των ανθρώπων και μετά συστήματος όλου “εγγυήσεων” διά την τήρηση αυτής (της νομιμότητας)». Τα εισαγωγικά του συγγραφέα. (Φιλοσοφία του Δικαίου, εκδόσεις Παπαζήση, 1953 με επανέκδοση 2000).
Αναφέρεται βέβαια σε άλλη εποχή, αλλά φευ, οι σκέψεις του είναι οδυνηρά επίκαιρες, γιατί σήμερα οι κυβερνώντες «δημιουργούν» ένα όργιο παραπλάνησης και κατασκευής πλαστής πραγματικότητας στην κατεύθυνση του ακαταδίωκτου των ιδίων, αλλά και διορισμένων από αυτούς προσώπων σε κρίσιμα συλλογικά όργανα, τα οποία υποτίθεται ότι λειτουργούν υπέρ των πολιτών και της νομιμότητας, αλλά πλήττουν καίρια τις αρχές του κράτους δικαίου.
Ωστόσο δεν πρέπει να διαλάθει της προσοχής τους ότι όλα τα πράγματα μιλάνε. Και τα ερείπια, μη νομίζετε, βουβά δεν είναι (π.χ. οι αρχαιότητες του σταθμού Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη, η Ακρόπολη, τα ξεχασμένα «πόθεν έσχες», η αστυνομική βαναυσότητα, τα πακιστανικά τηλέφωνα, τα δάνεια των κομμάτων, η πρωτοφανής ύβρις εναντίον δικαστικών λειτουργών που τάχθηκαν να ερευνήσουν συγκεκριμένες υποθέσεις σύμφωνα με τον νόμο). Πάντα ταύτα είναι ικανά να δημιουργήσουν συσσωρευμένη οργή. Επιβλητικά ή υποβλητικά απευθύνονται προεχόντως στους πολίτες, αλλά και στην εν ονόματι του ελληνικού λαού λειτουργούσα Δικαιοσύνη, σύμφωνα με το Σύνταγμα. Οι κρατούντες δεν φοβούνται ούτε τους Δικαστές ούτε τις Ερινύες;
* δικηγόρος, τέως γραμματέας του Δικηγορικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης
