Η εμμονή σε μια σύγκρουση μεταξύ αυταρχισμού και δημοκρατίας κρύβει ένα πολύ πιο βαθύ χάσμα: τη σύγκρουση μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Μία σύγκρουση που εκτυλίσσεται ταυτόχρονα σε πολλά πεδία. Πλούσιες και φτωχές Δημοκρατίες. Πλούσιες και φτωχές οικονομίες. Πλούσιες και φτωχές κοινωνίες. Πλούσιοι και φτωχοί άνθρωποι. Ανάλογα με τις απαιτήσεις και τις ανάγκες προσδίδονται –με τη χρήση ουσιαστικών και επιθέτων– στις συγκρούσεις διαφορετικά και ενίοτε αντιφατικά χαρακτηριστικά τα οποία όμως δεν μπορούν να συγκαλύψουν την πραγματικότητα: τη βουλιμική λαιμαργία του πλούτου να καταβροχθίσει τα λιγοστά υπάρχοντα της φτώχειας.
Στο πλαίσιο αυτής της σύγκρουσης τα τελευταία σαράντα χρόνια σημειώθηκε –σε παγκόσμιο και τοπικό επίπεδο– εκθετική αύξηση της συγκέντρωσης του πλούτου, θεαματική επιδείνωση στην κατανομή των δημόσιων αγαθών, διαβρωτική υποβάθμιση του ρόλου της εργασίας και αποδιαρθρωμένη αίσθηση συλλογικής ιδιοκτησίας. Και αυτές οι πολιτικές παρείχαν την πρώτη ύλη για τον εθνικισμό, τον ρατσισμό και τον αυταρχισμό, σε Δημοκρατίες όλων των επιπέδων πλούτου.
Και ξαφνικά εμφανίστηκε η πανδημία. Ο τρόμος που προκαλεί κάθε θανατηφόρα αρρώστια ανέδειξε τον κυνισμό, την υποκρισία και την αντιφατικότητα των πολιτικών του πλούτου. Αν παρακολουθήσει κανείς τις ομιλίες του Μπάιντεν, που απευθύνονται στο εγχώριο ακροατήριο, τότε θα διαπιστώσει ότι έχουν μία κοινή συνισταμένη: οι άνθρωποι χάνουν την πίστη τους στη δημοκρατία επειδή η δημοκρατία δεν ικανοποιεί τις ανάγκες τους.
Ο Μπάιντεν αναγνωρίζει ότι η επένδυση στα κοινά αγαθά, η παροχή μεγαλύτερης ισχύος και ασφάλειας στην εργασία και η κινητοποίηση των ανθρώπων για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης είναι καθοριστικής σημασίας για την αποτροπή των αντιφιλελεύθερων πολιτικών και την αναβίωση της δημοκρατίας. Θα έλεγε κανείς ότι πρόκειται για έναν ηγέτη που αναγνωρίζει τα λάθη των προηγούμενων που διέβρωσαν την πίστη των ανθρώπων στη δημοκρατία, οδηγώντας τους σταδιακά αλλά σταθερά, για δεκαετίες, είτε στην περιθωριοποίηση είτε στις παρυφές. Αυτό σίγουρα είναι ένας λόγος για να αισθάνεται κανείς αισιόδοξος για το μέλλον.
Ολες αυτές οι επικλήσεις στην δημοκρατία και στην αλληλεγγύη εξαφανίζονται όταν ο Αμερικανός πρόεδρος αναφέρεται στην εξωτερική πολιτική. Εκεί τα πράγματα είναι διαφορετικά, καθώς το δίλημμα «καλός – κακός» δεν κρίνεται από την αρετή, αλλά από το συμφέρον. «Οι Αμερικανοί πρέπει να αναπτύξουν και να κυριαρχήσουν στα προϊόντα και τις τεχνολογίες του μέλλοντος», είπε πρόσφατα. Το ρήμα «κυριαρχώ» μπορεί να είναι εύηχο για τους επενδυτές των ΗΠΑ, αλλά δεν προσφέρει κανένα όραμα ούτε στους περιθωριοποιημένους Αμερικανούς ούτε στους υπόλοιπους ανθρώπους του πλανήτη, που είναι θύματα του πλούτου και της ισχύος, ούτε για όσους πιστεύουν ότι η δημοκρατία μπορεί να προσφέρει ίσες ευκαιρίες σε όλους και πρόνοια στους πιο ευάλωτους.
Δυστυχώς για το μέλλον του πλανήτη, η «κυριαρχία» καθοδηγεί τις επιλογές όλων των πλούσιων Δημοκρατιών. Το βιώσαμε με τον τρόπο που χειρίστηκε η Μέρκελ την ελληνική κρίση χρέους: προκάλεσε μία ανθρωπιστική κρίση στο όνομα της δημοκρατικής Ευρώπης. Το είδαμε με τη στάση του ΔΝΤ –που κυριαρχείται από τις ΗΠΑ– στην περίπτωση της Αργεντινής: οι πλούσιες Δημοκρατίες αρνήθηκαν να την ξελαφρώσουν από το χρέος για να μη χάσουν την «κυριαρχία» της αγοράς της και των πρώτων υλών της.
Το βλέπουμε κάθε φορά που οι ηγέτες των Δημοκρατιών εφευρίσκουν άλλοθι για να αυξήσουν το μερίδιο στην πίτα της παγκόσμιας οικονομίας, για να το μετουσιώσουν σε δολάρια και ευρώ που καταλήγουν στα θησαυροφυλάκια των πολυεθνικών και των τραπεζών τους. Το είδαμε στις διασώσεις στη διάρκεια της κρίσης του 2008, που με άλλοθι την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα έδωσαν τρισ. δολάρια στους τραπεζίτες και τους μετόχους τους.
Στην πραγματικότητα, η «κυριαρχία» είναι το συστατικό της σύγκρουσης που αναπαράγει όλες τις πολιτικές που προκαλούν φτώχεια και ανισότητα. Οι μεγιστάνες και οι πολιτικοί, σαν τους μάγους που παραπλανούν τους θεατές για να τους κάνουν να δουν αυτό που θέλουν εκείνοι, ταυτίζουν τη «δημοκρατία» με μια χούφτα πλούσιων χωρών που αντιπροσωπεύουν περίπου το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού, αλλά απολαμβάνουν το 43% του παγκόσμιου ΑΕΠ όπως μετριέται από την αγοραστική δύναμη.
Η παγκόσμια διαχείριση της πανδημίας είναι η αποθέωση των «κυρίαρχων». Αυτών που πιστεύουν ότι ο πλούτος τούς δίνει τη δυνατότητα να έχουν δικαίωμα ζωής και θανάτου σε όλους τους υπόλοιπους. Αυτών που βαπτίζουν τα λάφυρα «επενδύσεις» και χαρακτηρίζουν κλέφτες όσους αντιστέκονται στο πλιάτσικο. Η ιστορία της διαχείρισης των φαρμακευτικών πατεντών είναι ένα μικρό κεφάλαιο στο βιβλίο «Πώς να γίνετε πλούσιος με τα λεφτά των άλλων». Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο πλούτος των πλούσιων χωρών και σχεδόν όλων των πολυεθνικών τούς οφείλει πολλά στην κλοπή πνευματικής ιδιοκτησίας. Τρανταχτό παράδειγμα η εκβιομηχάνιση των Ηνωμένων Πολιτειών, που θα ήταν αδύνατη αν οι Αμερικανοί δεν είχαν κλέψει προηγμένες βρετανικές τεχνικές παραγωγής – για να μην αναφέρουμε τη μαζική υποδούλωση και τη λεηλασία των αποικιών.
Αύριο θα βιώσουμε ακόμα εντονότερα την «κυριαρχία» με αφορμή την κλιματική αλλαγή. Το μικρό κλάσμα του παγκόσμιου πληθυσμού που ζει στις σημερινές πλούσιες Δημοκρατίες έχει παράξει περίπου το ήμισυ όλων των εκπομπών αερίων θερμοκηπίου από το 1751. Αναγνωρίζοντας αυτήν την ιστορική ευθύνη και τον δυσανάλογο πλούτο που κέρδισαν οι πλούσιες χώρες από όλη αυτήν τη χρήση πόρων, οι αναπτυσσόμενες χώρες ζήτησαν από τις πλούσιες χώρες να φέρουν το μεγαλύτερο μέρος του βάρους για την επίλυση της κλιματικής κρίσης. Οι πλούσιες χώρες λένε ότι θα υποστηρίξουν τις φτωχές χώρες, αλλά στην πραγματικότητα απαιτούν ανταλλάγματα που παραπέμπουν στις αποικιοκρατίες του 18ου και του 19ου αιώνα.
Η ιδεολογία της «κυριαρχίας» έχει διαποτίσει όλα τα επίπεδα και όλα τα πεδία της διαχείρισης. Για παράδειγμα, στον τόπο μας η κυβερνητική διαχείριση διαπνέεται από την αλαζονεία του «κυρίαρχου». Υποχρεώνει, αντί να πείθει. Επιβάλλει όρους για λογαριασμό των πλουσίων και των «επενδυτών», αντί να προωθεί την αλληλεγγύη. Αναγκάζει, αντί να συνδιαλέγεται. Συντηρεί μια συγκρουσιακή και διχαστική αντίληψη, η οποία θα είναι τοξική κληρονομιά για το μέλλον. Η διαφορά με τους δασκάλους της είναι ότι αυτοί ήταν επαγγελματίες, ενώ οι δικοί μας είναι μαθητευόμενοι κιβδηλοποιοί.
*Δημοσιογράφος, συγγραφέας
