Η εξουσία και το χρήμα στη νέα εποχή

Από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα η πολιτική κοινωνία βαδίζει όπως ο κάβουρας: κάνει μεγάλα και δημιουργικά βήματα μπροστά και μετά στρέφεται προς τα πίσω, επειδή σκοντάφτει στο τείχος που η ίδια έχει «χτίσει». Η θεωρητικο-πολιτική αυτή υπόθεση που προτείνω προς διερεύνηση (μαζί με τη μεταφορά του κάβουρα) μπορεί να εξεταστεί εάν θέσουμε ως αντικείμενα της έρευνάς μας δύο κοινωνικά μέσα: την εξουσία στην πολιτική σφαίρα και το χρήμα στο οικονομικό σύστημα.

Και τα δύο αυτά κοινωνικά μέσα δομούνται και λειτουργούν εντός ενός ευρύτερου ηθικο-πολιτικού πλαισίου, το οποίο εγγυάται την κοινωνική συνοχή και τις προοπτικές ανάπτυξης των σύγχρονων κοινωνιών. Επειδή δεν είμαι ειδικός επί των οικονομικών εξελίξεων, αλλά και ούτε εμπειρογνώμων για την ιστορική εξέλιξη της εξουσίας, μπορώ να περιοριστώ σε ορισμένες καθολικές παρατηρήσεις από τη σκοπιά της πολιτικής φιλοσοφίας, για το τι συμβαίνει με το χρήμα και την εξουσία στις μέρες μας.

Διακρίνουμε τρεις φάσεις στην ιστορική εξέλιξη των δύο αυτών κοινωνικών μέσων κατά τους δύο τελευταίους αιώνες: Κατά την πρώτη φάση, η οποία φτάνει χρονολογικά μέχρι τις αρχές του 20ού αιώνα, η νεωτερική πολιτική κοινωνία ως κοινοβουλευτική δημοκρατία λειτουργεί ως θεσμικός έλεγχος της εξουσίας και ταυτόχρονα οργανώνεται ως οικονομικό σύστημα, το οποίο λειτουργεί ως ελεύθερη οικονομία της αγοράς. Σε αυτό το πραγματολογικό πλαίσιο το χρήμα αποκτά τη δική του γραμματική της κοινωνικής λειτουργίας με αποτέλεσμα οι οικονομικο-κοινωνικές κρίσεις που ταλανίζουν την παγκόσμια κοινωνία και να ανάγονται στο επιστημολογικό αυτονόητο: πώς και γιατί ελέγχεται η εξουσία ως κοινωνικό μέσο και ταυτόχρονα το χρήμα να μην ελέγχεται έστω και στοιχειωδώς!

Από τις αρχές του 20ού αιώνα και με την ιστορική μεσολάβηση των απολυταρχικών καθεστώτων του ναζισμού και του σταλινισμού φτάσαμε στο έτος-τομή 1989. Αυτή η ιστορική φάση είναι η δεύτερη στην ακολουθία, κατά την οποία το χρήμα (το κεφάλαιο) επιβάλλεται επί της εξουσίας. Η δημοκρατική πολιτική εξουσία υποχωρεί και το «πάνω χέρι» αποκτά το χρήμα, το οποίο ήδη ακολουθεί τα δικά του ανεξερεύνητα οικονομικά μονοπάτια. Η μεταπολεμική περίοδος είναι μια ενδιάμεση φάση, κατά την οποία πολιτική εξουσία και χρήμα εκτός του σοσιαλδημοκρατικού πολιτικού πλαισίου προσπαθούν να βρουν μηχανισμούς διαμεσολάβησης.

Η τρίτη φάση των αδιαμεσολάβητων ιστορικών σχέσεων ανάμεσα στην πολιτική εξουσία και το χρήμα αρχίζει το έτος-τομή 1989 και φτάνει μέχρι τις μέρες μας. Σε αυτή τη φάση συμβαίνουν τα εξής δύο πραγματολογικά συμβάντα: πρώτον, δεν ισχύουν πια οι θεσμικοί έλεγχοι (πολιτικοί, κοινωνικοί κ.λπ.) για την εξουσία και δεύτερον, το χρήμα από κοινωνικό μέσο (στοιχείο της κοινωνικής συνοχής και ιστορικής προοπτικής για τον άνθρωπο) μετατρέπεται σε «ανήμερο θηρίο», το οποίο κανείς δεν μπορεί να δαμάσει. Οποιος κατέχει το χρήμα (είτε είναι εφοπλιστής είτε κεφαλαιοκράτης στη βιομηχανία κ.ά.) μπορεί να αναγορευτεί σε θεσμικό κυρίαρχο που γράφει την πολιτική στα «παλιά του παπούτσια»! Τα παραδείγματα διεθνώς αφθονούν.

Στο σημερινό παγκόσμιο σύστημα ζωής, το χρήμα και η οικονομία έχουν αποκτήσει τα «πρωτεία» έναντι της πολιτικής εξουσίας. Και η ελληνική πολιτική κοινωνία δεν είναι απομονωμένη εθνική κοινότητα. Ανήκει στην Ευρωπαϊκή Ενωση και ταυτόχρονα στην παγκόσμια φεντεραλιστική πολιτική κοινότητα. Ισχύουν και γι’ αυτήν ό,τι ισχύει διεθνώς για το χρήμα και την εξουσία.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης