Θρησκεία και καπιταλισμός στην Τουρκία του Ερντογάν

Αναφορικά με τον ρόλο της θρησκείας στην Τουρκία, είναι ενδιαφέρουσα η συζήτηση που διενεργείται εντός του ακαδημαϊκού κόσμου στην Ελλάδα και στον δημόσιο διάλογο στη χώρα μας, από την οποία συχνά βγαίνει το συμπέρασμα πως, ειδικά κατά τη διάρκεια της διακυβέρνησης του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, των τελευταίων δεκαετιών, η κυριαρχία του Ισλάμ, έναντι της κοσμικότητας, στο εσωτερικό θεσμών όπως ο Στρατός και η Δικαιοσύνη, έχει την αφετηρία και την αιτία της στην κυριαρχία του Ισλάμ στην παραγωγή, στη διαδικασία αναπαραγωγής του κεφαλαίου στην Τουρκία και μάλιστα του «πράσινου» ισλαμικού κεφαλαίου.

Κεφάλαιο που αναπαράγεται είτε υπό την ιδιοκτησία καπιταλιστών, ισχυροποιούμενων από τη δεκαετία του 1970 στις περιοχές της τουρκικής Ανατολίας, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από έντονη ισλαμική ηθική, πίστη και συνείδηση, ανήκοντες πολλές φορές σε σουνιτικά ισλαμικά τάγματα, όπως οι Νακσιμπεντί, οι Σουλεϊμαντζί, οι Νουρτζού και η Αδελφότητα του Φετχουλάχ Γκιουλέν. Επίσης, αποτελεί κεφάλαιο ιδιοκτησίας αυτών των ταγμάτων, και με βαθύ αποτύπωμα σ’ αυτό των θρησκευτικών συμβόλων, των στάσεων ζωής και συγκρότησης συλλογικών προτύπων θρησκευτικής συμπεριφοράς, στοιχεία συνθετικά και νοηματοδοτικά της ανερχόμενης οικονομικής ισχύος του τμήματος αυτού της αστικής τουρκικής τάξης.

Ισως θα μπορούσαμε, λοιπόν, να ασκήσουμε μια πιο συγκεκριμένη κριτική στο ερμηνευτικό σχήμα που θέλει τη θρησκεία και την ηθική στάση που αυτή επιβάλλει στους πιστούς εντός της κοινωνικής δραστηριότητάς τους, να καθίσταται ο πυροδότης στη σχέση μεταξύ Ισλάμ και κεφαλαίου στην Τουρκία, καθώς εμπειρικά και μόνο φαίνεται πως η θρησκευτική ταυτότητα αναδείχθηκε ως η κινητήριος δύναμη στη συγκρότηση της σχέσης της με το ισλαμικό κεφάλαιο στην Τουρκία και εν συνεχεία στην επικράτηση του έντονα θρησκευτικού τμήματος της αστικής τάξης της χώρας, στην παραγωγή και το πολιτικό εποικοδόμημα αυτής.

Ομως, η θρησκευτική, ιδεολογική και πολιτική ισχύς της έγινε δυνατή, χάρη στην οικονομική της ισχύ, χάρη στη διαδικασία αξιοποίησης και συγκέντρωσης κεφαλαίου μουσουλμάνων καπιταλιστών και στη συνένωση των τελευταίων σε μονοπώλια ή holdings, εντός των οποίων δραστηριοποιούνται και Τούρκοι μουσουλμάνοι αστοί, ανήκοντες σε σουνιτικά τάγματα, όπως οι Νακσιμπεντί.

Η παρουσία και η κυριαρχία της θρησκείας στην κοινωνία και την πολιτική ενδυναμώθηκαν στη βάση της επικράτησης της θρησκείας στην οικονομία, μέσω δηλαδή του καθορισμού από τη θρησκεία του τμήματος εκείνου της αστικής τάξης, το οποίο επικράτησε στην οικονομική και κοινωνικοπολιτική ζωή της χώρας. Επικράτηση, όμως, η οποία σχετίζεται όχι με εξωτερικές ως προς την παραγωγή συνθήκες, όπως η θρησκευτική συνείδηση, αλλά με τους ίδιους νόμους της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής, οι οποίοι ισχύουν σε κάθε χώρα στην οποία ο συγκεκριμένος τρόπος παραγωγής έχει επικρατήσει ιστορικά.

Το θρησκευτικό πρότυπο συλλογικής συμπεριφοράς του πιστού μουσουλμάνου σουνίτη καπιταλιστή βασίζεται στο επιχειρηματικό πρότυπο συλλογικής συμπεριφοράς που εμπνέει τα εργατικά στρώματα να ταυτιστούν μαζί του, πρότυπο του πιστού επομένως καπιταλιστή. Τα μέλη των θρησκευτικών σουνιτικών ταγμάτων εν ολίγοις, στις σύγχρονες συνθήκες, κατορθώνουν να αποκτήσουν κοινωνική εξουσία ως μέλη αυτών, στο μέτρο που έχουν μετατραπεί πλέον εδώ και δεκαετίες σε καπιταλιστές.

Η θρησκεία, επομένως, διαμορφώνεται σε κοινωνικό μηχανισμό, ο οποίος μετατρέπει το ίδιο το κεφάλαιο σε Θεό, ταυτίζει τον καπιταλιστή με τον εργάτη στο μυαλό του δεύτερου στο επίπεδο της πίστης, μεταφέροντας αυτήν την αφαίρεση στον θεσμό της οικογένειας, του κράτους και ακραία στο πρόσωπο του προέδρου της χώρας. Εκδιώχνει την ταξική συνείδηση του Τούρκου εργάτη, την αντικαθιστά με τη θρησκευτική συνείδηση, η οποία είναι όμοια με εκείνη του Τούρκου μουσουλμάνου καπιταλιστή, εξυψώνοντας και αναπαριστώντας την οικονομική ισχύ του τελευταίου σε θρησκευτική ισχύ.

Δεν είναι, όμως, αυτή που έρχεται να κινητοποιήσει την παραγωγή και τις υλικές σχέσεις που συγκροτούνται εντός της, αντίθετα η παραγωγή είναι εκείνη η οποία κινητοποιεί τη θρησκεία ως μορφή συνείδησης, η οποία αγκαλιάζει κι ενσωματώνει στην κεφαλαιοκρατική συσσώρευση κοινωνικές δυνάμεις με αντικειμενικά αντιτιθέμενα μεταξύ τους συμφέροντα. Δίνει την αίσθηση ότι η παραγωγή ικανοποιεί τη θρησκεία και τις πνευματικές ανάγκες αναπαραγωγής της, αντιστρέφοντας τη σχέση μεταξύ αιτίας και αποτελέσματος και αφαιρώντας τη μεταξύ τους διαδικασία, ενώ ίσως ισχύει το αντίστροφο. Καταφέρνει να θρησκευτικοποιήσει όλες τις πτυχές της σύγχρονης κοινωνικής και πολιτικής ζωής της Τουρκίας, μεταξύ αυτών και της παραγωγής της, μόνο στον βαθμό που η ίδια η καπιταλιστική παραγωγή καταφέρνει να εισχωρήσει σε αυτές τις πτυχές, μεταξύ αυτών και η θρησκεία.

* Κοινωνιολόγος