Η πατέντα της υποκρισίας

Ξαφνικά οι παγκόσμιοι ηγέτες ανακάλυψαν τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας των εμβολίων. Μιλάνε για παραίτηση των φαρμακευτικών από τις πατέντες για τις οποίες -και- οι φορολογούμενοι πλήρωσαν προκειμένου να επιταχυνθούν οι έρευνες. Με την αθωότητα που μόνο η άγνοια δικαιολογεί και με την απρονοησία που μόνο η έλλειψη εμπειρίας καθιστά κατανοητή, πρόσφεραν για έναν ολόκληρο χρόνο στις πολυεθνικές του φαρμάκου πρόσβαση στα θησαυροφυλάκια, χωρίς να θέτουν όρους και προϋποθέσεις. Και τώρα κάνουν εκκλήσεις. Ποιοι; Αυτοί που παίζουν το εμπόριο του χρήματος στα δάκτυλα και έχουν εμπειρία αιώνων στο εμπόριο χρέους. Σήμερα, κατόπιν εορτής, ζητούν από τους φαρμακευτικούς κολοσσούς που μετράνε και το σέντσι να επιτρέψουν σε άλλες χώρες να αυξήσουν την παραγωγή ακόμα και της προηγμένης τεχνολογίας που βρίσκεται πίσω από τα εμβόλια κατά της COVID-19.

Λόγια του αέρα. Οι κυβερνήσεις των ισχυρών χωρών καθιέρωσαν τις πατέντες και τις υπερασπίζονται μέσω των συλλογικών φορέων που χρηματοδοτούν, π.χ. ΠΟΕ, και των διεθνών συμφωνιών που υπέγραψαν. Γι’ αυτό, τον Μάρτιο του 2021 οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα διοργάνωσαν διαμαρτυρίες στα κεντρικά γραφεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου στη Γενεύη, ξετυλίγοντας ένα πανό που έγραφε: «Οχι μονοπώλια COVID – Πλούσιες χώρες σταματήστε να εμποδίζετε το waiver του TRIPS».

Αν γυρίσουμε τριάντα χρόνια πίσω, τότε που το AIDS θέριζε, εύκολα μπορούμε να κατανοήσουμε την τωρινή υποκρισία. Στο τέλος της χιλιετίας, οι πολυεθνικές φαρμακευτικές εταιρείες χρέωναν 10.000 δολάρια ανά ασθενή για μια καθημερινή φαρμακευτική αγωγή. Οι πτωχοί του ανεπτυγμένου κόσμου και όσοι βρίσκονταν σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος πέθαιναν αβοήθητοι. Στην Αφρική, η εξάπλωση της νόσου ήταν τόσο ανεξέλεγκτη ώστε το 15% των παιδιών στην Ουγκάντα ήταν ορφανά και περισσότερο από το 35% των ενηλίκων στην Μποτσουάνα είχαν μολυνθεί. Οι φαρμακοβιομηχανίες αδιαφορούσαν για τον θάνατο και επέμεναν να χρεώνουν 10.000 δολάρια, αποκλείοντας από την αγωγή το 99% των σχεδόν 25 εκατομμυρίων ανθρώπων παγκοσμίως που ζούσαν με HIV.

Στη συνέχεια, το 2001 η ινδική κατασκευάστρια φαρμάκων Cipla Limited άρχισε να παράγει εκδόσεις ενός τριπλού αντιρετροϊκού κοκτέιλ με μόλις 350 δολάρια. Ανάλογες πρωτοβουλίες έγιναν και από άλλες χώρες όπως η Νότια Αφρική και η Βραζιλία, που αντιμετώπιζαν έντονο πρόβλημα.

Πώς αντέδρασαν τότε οι πολυεθνικές του φαρμάκου; Υπερασπίστηκαν τα προνόμια που απολάμβαναν λόγω της πατέντας. Η Novartis επιχείρησε να αποδυναμώσει τη νομοθεσία της Ινδίας περί πατεντών, με τρόπους που οι Γιατροί Χωρίς Σύνορα ανέφεραν ότι θα έχουν «καταστροφικές συνέπειες» για την πρόσβαση των φτωχών στις υπηρεσίες ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης. Το 1998, 39 κορυφαίες εταιρείες φαρμάκων μήνυσαν την κυβέρνηση της Νότιας Αφρικής για την εφαρμογή ενός νόμου που αποσκοπούσε να καταστήσει τα αντιρετροϊκά φάρμακα πιο προσιτά στους φτωχούς ανθρώπους που πεθαίνουν από AIDS.

Και δεν είναι το μοναδικό παράδειγμα για τον τρόπο που οι φαρμακευτικές αντιλαμβάνονται την πείνα και τον θάνατο. Το παράδειγμα της «βιοπειρατείας» είναι γνωστό. Οι πολυεθνικές φαρμάκων εκμεταλλεύονται σπάνια φυτά με θεραπευτικές ιδιότητες που φύονται σε αναπτυσσόμενες και φτωχές χώρες. Κατοχυρώνουν δικαιώματα και απαγορεύουν στους καλλιεργητές που ζουν καλλιεργώντας τα φυτά αυτά να τα εκμεταλλεύονται. Για την αντιμετώπιση της «βιοπειρατείας» τον Οκτώβριο του 2010 υπογράφηκε το Πρωτόκολλο της Ναγκόγια, που στόχευε στον δικαιότερο καταμερισμό των κερδών από την εκμετάλλευση θεραπευτικών φυτών, τα οποία οι φαρμακοβιομηχανίες χρησιμοποιούσαν ως δραστικές ουσίες για την παραγωγή φαρμάκων. Πολλές χώρες το καταστρατήγησαν και άλλες δεν το υπέγραψαν.

Οι ηγέτες -ανάμεσα σε αυτούς και οι δικοί μας- που μιλούν για τις πατέντες των εμβολίων αποσιωπούν το γεγονός ότι αυτές είναι άμεσα συνδεδεμένες με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου, μέλη του οποίου είναι τα κράτη που εκπροσωπούν. Οι κανόνες πνευματικής ιδιοκτησίας του ΠΟΕ παρέχουν προστασία σε όλες τις τεχνολογικές καινοτομίες, συμπεριλαμβανομένων των φαρμάκων και των εμβολίων, που πληρούν βασικά κριτήρια και έτσι κατοχυρώνουν μονοπωλιακά δικαιώματα. Σύμφωνα με τον κανονισμό του ΠΟΕ, οι συγκρούσεις μεταξύ αυτού που έχει το μονοπώλιο και εκείνων που διεκδικούν την κατάργησή του συνήθως επιλύονται μέσω της αδειοδότησης, η οποία δίνει τη δυνατότητα στον κάτοχο της πατέντας να επιτρέπει σε άλλους να φτιάχνουν ή να εμπορεύονται το προστατευόμενο προϊόν – συνήθως σε μια τιμή και με κάποια επίβλεψη που να διασφαλίζει τον ποιοτικό έλεγχο.

Υπό το πρίσμα αυτό, οι «πρωτοβουλίες» και ο διαγκωνισμός για το ποιος μίλησε πρώτος είναι «στάχτη στα μάτια». Αν πραγματικά ενδιαφέρονται για τους φτωχούς και τους αδύναμους, τότε ας παρέμβουν στον ΠΟΕ και ας τον αναγκάσουν να απελευθερώσει τις πατέντες.

 * δημοσιογράφου, συγγραφέα