Η βαλανίδα

Μέχρι πριν από λίγες βδομάδες, όπου υπάρχουν βελανιδιές η γης έδειχνε νεκρή. Μια σκούρα, καφετιά απόχρωση κάλυπτε όλα τα άλλα χρώματα. Νόμιζες ότι τα δέντρα ήταν καμένα κι έστεκαν όρθια μέχρι να τα ρίξει κάτω ένα ανθρώπινο χέρι, ο αγέρας ή ο χρόνος. Σήμερα όλες αυτές οι εκτάσεις είναι καταπράσινες. Το πράσινο της βελανιδιάς είναι έντονο, δυνατό, θα έλεγα αρρενωπό, όπως το δέντρο· με τη δύναμη που έχει και τα όσα συμβολίζει.

Οι βαλανίδες, όπως τις ονομάζουν οι ντόπιοι, καλύπτουν αρκετά μεγάλη έκταση του δυτικού νησιού. Κάποτε έδιναν σημαντικό εισόδημα στους αγρότες της περιοχής· τότε που μάζευαν τα κελύφη τους και τα χρησιμοποιούσαν στη βυρσοδεψία για την επεξεργασία των δερμάτων. «Το βαλανίδι μάς έδινε πιο πολλά λεφτά από τις ελιές», ακούς να σου λένε, «τότε που είχε τιμή». Ακόμα βρίσκουν ξεχασμένα τσουβάλια, γεμάτα βελανίδια, στις εγκαταλειμμένες, παραθαλάσσιες αποθήκες. Είναι απ’ την τελευταία συγκομιδή, που δεν ταξίδεψε για τα βυρσοδεψεία.

Μερικές βελανιδιές είναι ορόσημα, λόγω του μεγέθους, της θέσης, αλλά και κάποιας ιστορίας που τις συνοδεύει. Εξω από το χωριό Φίλια της Λέσβου, λίγα μέτρα από το τελευταίο σπίτι, συναντάμε μια τέτοια βελανιδιά· είναι η βαλανίδα στην αναφορά και στον λόγο των παλιών. Από κει και πέρα αρχίζει η ανηφόρα και η έξοδος από την κατοικημένη περιοχή. Μέχρι αυτό το σημείο συνόδευαν οι συγγενείς κι οι φίλοι, στις αρχές του 20ού αιώνα, τους νέους του χωριού που έφευγαν στα ξένα, μετανάστες, κυρίως στην Αμερική. Τότε ήταν το πρώτο ρεύμα μετανάστευσης χριστιανών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Νέοι, από τα παράλια της Μικράς Ασίας κι απ’ τα νησιά του Βορείου Αιγαίου, ακολούθησαν τον δρόμο αυτό για να μη στρατευτούν. Ο χωρισμός στη βαλανίδα ίσως τους στοίχειωνε στην ξενιτιά. Μπορεί να ερχόταν, ξανά και ξανά, στις σκέψεις, στις αναμνήσεις, στα όνειρά τους. Εφερνε θαμπές μνήμες από τους συγγενείς, τους φίλους και τους χωριανούς. Τους έδενε με τον τόπο καταγωγής και τον χρόνο. Σε κάποιους θα μετατράπηκε σε υπόσχεση επιστροφής. Λένε οι παλιοί ότι μια γυναίκα, τρέχοντας πίσω από το κάρο που έπαιρνε τον άντρα της στα ξένα, έσκασε από την προσπάθεια να τον προφτάσει!

Αργότερα άρχισαν να έρχονται τα γράμματα και τα τσεκ από την Αμερική. Ολιγόλογα, όσο τους επέτρεπαν οι γραμματικές γνώσεις. Γραμμένα πάνω στα επιστολόχαρτα της φάμπρικας ή της επιχείρησης όπου δούλευαν. Μετά τις ευχές για «το έσιον της εν καρδιακί σας υγείας», ακολουθεί η αναφορά στα χρήματα που έστειλε ο ξενιτεμένος γιος· «τόρα θα λάβης ησόκληστον επιταγήν λίρας Αγγλίας 3 διά να κάμητε χαρτσηλήκη το Πάσχα».

Η βαλανίδα πρασίνισε και φέτος. Εκατό χρόνια μετά στέκει αγέρωχη, θαλερή, εκεί στην άκρη του χωριού, για να θυμίζει την ιστορία των ξενιτεμένων προπάππων, που έμειναν για πάντα στην ξενιτιά.

* συγγραφέας, διδάκτορας Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας