«Δημοκρατία είναι η διαδικασία με την οποία διαλέγουμε αυτόν στον οποίο θα ρίξουμε το φταίξιμο» (Μπέρτραντ Ράσελ)
Η 21η Απριλίου είναι μία ημερομηνία ιδιαίτερα φορτισμένη όσον αφορά στην πολιτική ιστορία του ελλαδικού χώρου. Για πολλούς ανθρώπους οι εμπειρίες, οι μνήμες, ακόμα και οι «στόμα με στόμα» αφηγήσεις, δεν επιτρέπουν «ούτε ένα βήμα πίσω» ως προς το αξιακό κομμάτι. Η προσέγγιση της επταετούς διακυβέρνησης από τη χούντα των συνταγματαρχών θέλει προσοχή, γιατί ταυτόχρονα δεν πρέπει ούτε να ξεχαστούν τα όσα έγιναν τότε, αλλά ούτε και να μη μπορεί κάποιος να ξεχωρίσει πως άλλες οι συνθήκες της δεκαετίας του 1960 και άλλες αυτές της δεκαετίας του 2020. Όμως, τα όσα έγιναν τότε καθόρισαν σε μεγάλο βαθμό τα μελλούμενα. Μα, πάνω από όλα, αποτελούν χρήσιμα διδάγματα για τον τρόπο λειτουργίας των ανθρώπων που κρατάνε κατά καιρούς τα εξουσιαστικά σκήπτρα.
Έτσι, είτε οι δικτατορίες, είτε οι αστικές δημοκρατίες, παρά τις προφανείς διαφοροποιήσεις τους μοιάζουν να είναι η προωθούμενη κεντρική επιλογή στην εκάστοτε χωροχρονική συγκυρία, που επιτρέπει στις κυρίαρχες ελίτ να διευθετήσουν τις υποθέσεις τους με τον πλέον αποδοτικό για αυτές και τα συμφέροντά τους τρόπο. Εκείνη την εποχή, άλλωστε, σε διάφορα σημεία του πλανήτη οι δικτατορίες ήταν κάτι σαν σχεδόν… μόδα… Αργότερα περιορίστηκαν και κρίθηκε πως το πέρασμα σε μία καινούρια εποχή χρειαζόταν άλλες φαινοτυπικές λύσεις διακυβέρνησης. Φυσικά, στον πολιτικό ανταγωνισμό δεν είναι τα πάντα προκαθορισμένα, αλλά αντιθέτως οι κοινωνικές βουλήσεις είναι ένας σημαντικός και υπολογίσιμος παράγοντας. Που ενίοτε, μακάρι να γινόταν πιο συχνά…, οι αντιδράσεις του -αν και δεν «επιβάλλουν» επιτακτικά τους δικούς τους όρους- υποχρεώνουν τους πάντες να τις πάρουν στα σοβαρά. Για να μιλήσουμε, όμως, ανοιχτά και θέλοντας να προσεγγίσουμε την πραγματικότητα, συνήθως πιο εύκολα οι εξουσίες επιχειρούν να διαχειριστούν τις κοινωνικές-λαϊκές κινητικότητες (ακόμα και αν είναι εναντίον τους) παρά οι δεύτερες να μπορούν να θέσουν σε αμφισβήτηση την κυριαρχία των εξουσιών με όρους ανατροπής. Γιατί είναι άλλο πράγμα το αρνούμαι και συγκρούομαι με το επιμέρους και άλλο το αλλάζω σχεδόν ολικά το γενικό…
Η δημοκρατία έχει ως ένα από τα βασικότερα όπλα της τoν πλουραλισμό. Διακρίνεται για την ανεκτικότητά της, ακόμα και απέναντι σε κάποιες άκρως αντιθετικές προς την ίδια τάσεις. Όσο βέβαια αυτές παραμένουν ακίνδυνες ή όσο δίνουν περιθώρια ακόμα και για ποικίλες ενσωματώσεις, κυρίως από πρόσωπα… Όμως, αν στη δημοκρατία δεν υπάρχει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη συνοχή και κυρίως υπευθυνότητα, τα πράγματα υπολειτουργούν. Η πιο ασφαλής περιφρούρηση της δημοκρατίας είναι ο αγώνας για τη διεύρυνσή της. Η μεγαλύτερη (και ποσοτικά και ποιοτικά) συμμετοχή στη λήψη των αποφάσεων, οι αμβλύνσεις των αυτοκαταστροφικών αντιθέσεων που σκοπίμως κάποιοι πριμοδοτούν για να «παρελάσει» στα στενά σοκάκια του πνιγηρού αποπροσανατολισμού το «διαίρει και βασίλευε», η κοινωνική δικαιότητα, τα κίνητρα, η ανταμοιβή της παραγωγής έργου, η οικονομική ανεξαρτησία. Το να αφήνεις στην άκρη ανασχετικούς παράγοντες όπως τη διαπροσωπική και θεσμική φτήνια, τους άκαιρους και υπερβολικούς εγωισμούς, την αδυναμία να «ακούς με τα αυτιά και όχι με άλλους τρόπους», το να χαίρεσαι εσύ -έστω και ενδόμυχα- από τις αδικίες που υπόκεινται άλλοι, το να θεωρείς την αισθητική πολυτέλεια και όχι καθημερινό ζητούμενο, το να ψάχνεις να βρίσκεις μονάχα αυτά που λες και όχι να λες αυτά που βλέπεις.
Μιλώντας για τη δημοκρατία και την καρδιά της εφαρμοστικής της επικύρωσης ο Kin Hubbard είχε πει πως όλοι θέλουν να ψηφίσουν τον καλύτερο, αλλά αυτός δεν είναι ποτέ υποψήφιος… Σε κάθε περίπτωση, ο μόνος τρόπος για να γίνει ο καθένας ατομικά, αλλά και το κάθε σύνολο καλύτερο, χρειάζεται τα ενδιαφερόμενα υποκείμενα να αντιλαμβάνονται την ανάγκη της ευδοκίμησης του συνόλου και το σύνολο να συνυπολογίζει και να συμπεριέχει τα καλύτερα στοιχεία του ατομικού. Όταν η λέξη δικαίωμα βρει τις κατάλληλες φόρμες πάλης για την κατάκτησή της, όταν η λέξη υποχρέωση τοποθετηθεί σε περίοπτη θέση στις συνειδήσεις της πλειοψηφίας. Για να γευτείς πρέπει να μοχθήσεις, για να πετύχεις πρέπει να ξέρεις ποια είναι τα όρια των επιθυμιών σου…
Δεν ξέρουμε αν στο μέλλον θα επανέλθει ο ολοκληρωτισμός, ανεξάρτητα από τη μορφή που υποθετικά θα λάβει. Aυτή θα είναι σύγχρονη, θα εμφανίζεται υπερμοντέρνα και θα λειτουργεί ψηφιακά, άρα όπως ποτέ άλλοτε… Το θέμα είναι πως στο σήμερα, εξαιτίας και κάποιων ιδιαίτερων παραμέτρων που αναδύουν τα επίδικα της παγκοσμιοποιημένης επικαιρότητας, κάτι τέτοιο το επιδιώκουν αρκετοί και το οσμίζονται ακόμα περισσότεροι ως σενάριο. Οι δημοκρατίες, και ειδικά οι σύγχρονες αστικού τύπου, είναι πολυσύνθετες και πολλά πράγματα βρίσκονται σε λεπτές ισορροπίες κρινόμενα στις λεπτομέρειες. Όταν προκρίνονται λανθασμένες λύσεις, ή όταν το προβάδισμα το έχει ο ασύδοτος αυτοματισμός, η ίδια η δημοκρατία παραμένει στη θέση της, αλλά φθείρεται. Για να σταματήσει η φθορά αυτή απαιτείται μαζική εγρήγορση.
Αλλιώς, κάθε δικό της βήμα πίσω είναι μισό βήμα εμπρός για άλλες πλευρές… Οι δεύτερες φαίνεται πως το ξέρουν καλά αυτό. Έχει αποδειχτεί πολλάκις πως η αυτοαναφορική και εσχατολογική αντιδραστικότητα απλά ανοίγει τη βάνα για να ξεχυθεί το υγρό της υπέρμετρης συντήρησης…
