Θα δικαιώσει ο Τύπος τον αφορισμό του Καρλ Κράους;

Σε τούτους τους δυσχείμαστους καιρούς, στην άμπωτη που είναι σπρωγμένα η καθημερινότητα και τα συναισθήματά μας, όταν ακόμη και η εν αναστολή τέχνη δεν μπορεί να επιτελέσει -όπως όριζε ο Χέγκελ- την κουφιστική τουλάχιστον αποστολή της, αφού δεν μπορεί να εκριζώσει το κακό, η κοινωνία κρεμόταν, τουλάχιστον στην πρώτη φάση της πανδημίας, από τη μόνη πηγή της λαϊκής έκφρασης που ίσως θα μπορούσε να αντιβοήσει την αγωνία και τις προσδοκίες της: τον Τύπο.

Αντί όμως να βρει στα μέσα ενημέρωσης μια νουνεχή και συμπονετική φωνή, της προέκυψαν μίσθαρνοι, κυνικοί και αδιάφοροι, δουλοπρεπείς και ασύστολοι, εκπρόσωποι αρκετών αργυρώνητων (με 20 εκατ. ευρώ) μέσων ενημέρωσης, που ως κύμβαλα αλαλάζοντα συμπράττουν με την εξουσία για να καταστρώσουν και να προβάλουν παραποιημένες, προκατειλημμένες εικόνες της πραγματικότητας και ηθικά διαστρεβλωμένα και διχαστικά μηνύματα.

Μέσα σε τούτες τις συνθήκες είναι μοιραίο να ξανασκύβει κανείς στις πικρές διαπιστώσεις που κατά καιρούς έχουν αποτυπώσει στοχαστές για την αποτυχία του Τύπου να αποτελέσει την κριτική βάσανο της εξουσίας και το όχημα έκφρασης της dies irae της κοινωνίας, που αποτελεί το ιδανικό της γέννησής του γύρω στην εποχή του Διαφωτισμού. Είναι λυπηρό να παραδέχεται κανείς ότι ακόμη και διακηρύξεις, όπως ο περίφημος τίτλος του μεγάλου Καρλ Κράους στο περιοδικό του «Ο Δαυλός» (Fackel) «Ο Τύπος ως πόρνη» (Die Presse als Kupplerin) φευ! δεν ανταποκρίνονται μόνο στις συγκαιρινές τού «τέλους εποχής» συνθήκες της Βιέννης, αλλά αντικατοπτρίζουν μια θλιβερή κατάντια της σημερινής δημοσιογραφίας.

«Οταν το παλιό δημοσιογραφικό σύστημα έβγαινε στον πόλεμο, έλεγε ψέματα, είναι αναμφίβολο. Αλλά περιοριζόταν να δημοσιεύει αναληθή πράγματα. Το νέο σύστημα είναι ανίκανο και πιάνει να κλέβει απόψεις και φυσικά οι απόψεις αυτές του σαπίζουν στα χέρια, γίνονται κοινοτοπίες» γράφει ο Κράους, την πένα του οποίου θαύμαζαν προσωπικότητες όπως οι Τόμας Μαν, Μπρεχτ, Φρόιντ, Κάφκα, Βίτγκενσταϊν, Βάλτερ Μπένγιαμιν.

Για τον Κράους η «ηθική είναι από τη φύση της σαν τη λέξη», αμφότερες απορρέουν από την ανθρώπινη φύση και καμιά της δεν έχει νόημα δίχως κριτική. Το χειρότερο αμάρτημα του Τύπου είναι για τον Κράους που ασπάστηκε άκριτα την ανούσια και απολίτιστη γλώσσα της εξουσίας. Ιδίως οι «επιφυλλιδογράφοι»: οι ασπόνδυλοι πρόθυμοι τεχνοκράτες, οι τυχάρπαστοι και δοκησίσοφοι συγγραφείς και οργανικοί διανοούμενοι, οι οσφυοκάμπτες και δουλοπρεπείς πολυθεσίτες μεγαλο-δημοσιογράφοι που συνηθίζουν τον αναγνώστη στην ανηθικότητα και χυδαιότητα του εντυπωσιασμού.

Οι δημοσιογράφοι, έλεγε, δεν χειραγωγούν απλώς ή ψεύδονται. Προκαταλαμβάνουν επίσης τον αναγνώστη επιβάλλοντάς του τις αντιδράσεις του στερώντας του την ευκαιρία να καλλιεργήσει τις δικές του απαντήσεις. Ετσι ο κόσμος σταδιακά χάνει την ικανότητα να αντιδρά και να κρίνει μόνος του. Τότε όλα γίνονται δυνατά, καθώς κανένας δεν μπορεί να αναπαραστήσει την πραγματικότητα: αντίθετα αναπαράγει ό,τι τον «ενημέρωσαν». Για παράδειγμα ηρωισμούς και ανδραγαθήματα, αντί για τη φρίκη των χαρακωμάτων, την παραποίηση των στοιχείων και τις δοξασμένες επιτυχίες υπουργών αντί για τις ελλείψεις στις κλίνες, τα τεστ και την πραγματικότητα για τα κρούσματα.

Οι δημοσιογράφοι, «σκλάβοι της ημέρας» κατά τον Νίτσε, προσπαθούν να μας πείσουν με μια διαρκή «απο-συμβολοποίηση του κόσμου», όπως θα έλεγε ο Ε. Χούσερλ ή ακόμη χειρότερα με μια όχι καταφατική νιτσεϊκή Umwertung alles Wertes, την «αναστροφή όλων των αξιών». Τακτικές που αμφότερες επιστρατεύουν το «σύμβολο» (το αντ’ αυτού) έναντι του «πράγματος» καθαυτού, του υπαρκτού γεγονότος, αναπλάθουν μια ανυπόστατη («μη αυθεντική» κατά τους Κράους, Χούσερλ, Νίτσε και Χάιντεγκερ) εικόνα της κοινωνικής ζωής. Αποτελούν «το επιστέγασμα του πολιτιστικού προσανατολισμού της εποχής τους», είναι πνευματικά και ηθικά βουλιαγμένοι στον «θόρυβο» των καιρών τους και στην ευκολία της αγοραίας έκφρασης, της έτοιμης και όχι ψαγμένης είδησης. Απηχώντας τα λόγια του: «Τούτος ο Τύπος όλο και περισσότερο μοιάζει με έναν δημόσιο απόπατο που συχνάζουν προξενήτρες» .

«Ο κόσμος μας θα τελειώσει από τα χέρια μιας μαύρης μαγείας, τον Τύπο» έγραφε ο Κράους. Ας ελπίσουμε πως εν τέλει μια λογοκρατούμενη, που όπως διατύπωνε ο Καντ θα έχει σπάσει τα δεσμά της δεισιδαιμονίας και της μη κριτικής σκέψης, κοινωνία θα τον διαψεύσει.

* δημοσιογράφος, διδάκτoρας Γλωσσολογίας/Φιλοσοφίας