Εξωτερική πολιτική χωρίς πυξίδα

Εξωτερική πολιτική χωρίς πυξίδα

Της ΜΑΡΙΛΕΝΑΣ ΚΟΠΠΑ *

Στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο της 25ης και 26ης Μαρτίου θα συζητηθεί μεταξύ άλλων το ζήτημα της Ανατολικής Μεσογείου και, κατ’ ουσία, της ευρωπαϊκής στάσης απέναντι στην Τουρκία, ενώ αντικείμενο της συζήτησης θα είναι και η «θετική ατζέντα» στις ευρωτουρκικές σχέσεις. Είναι σαφές ότι, μετά τις ευρωπαϊκές επιπλήξεις του Δεκεμβρίου και τη σχετική ενίσχυση των υφισταμένων κυρώσεων, ο Ερντογάν προσπάθησε να μειώσει την ένταση, τουλάχιστον λεκτικά. Η συμμετοχή στις διερευνητικές είχε και αυτό τον στόχο. Ηδη, πάντως, από την καγκελαρία, σε συνέχεια της βιντεοκλήσης της 8ης Φεβρουαρίου μεταξύ Μέρκελ και Ερντογάν, αφήνουν να διαρρεύσει ότι η καγκελάριος βλέπει θετικές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο.

Ποια είναι όμως η σημερινή Τουρκία;

• Οι κλυδωνισμοί στον κυβερνητικό συνασπισμό και η διογκούμενη αμφισβήτηση σπρώχνει τον Ερντογάν σε ολοένα και σκληρότερη καταστολή και συνεχείς παρεμβάσεις στη Δικαιοσύνη.

• Η τουρκική εξωτερική πολιτική τα τελευταία χρόνια έχει υποστεί απόλυτη «στρατιωτικοποίηση», με σημεία αιχμής τη Συρία, τη Λιβύη, την Ανατολική Μεσόγειο αλλά και το Αζερμπαϊτζάν, όπως διαπιστώσαμε πρόσφατα. Η εκκωφαντική απουσία της Ε.Ε. στις περιοχές αυτές δεν άνοιξε μόνο τον δρόμο για τη δυναμική επανεμφάνιση της Ρωσίας αλλά και της Τουρκίας.

• Από το 2000 η χώρα εξοπλίζεται με ραγδαίους ρυθμούς: εξοπλισμένα drones, πύραυλοι, ελικόπτερα, φρεγάτες, υποβρύχια είτε εγκαινιάζονται είτε βρίσκονται υπό κατασκευή. Και φυσικά το περιβόητο ρωσικό αντιπυραυλικό σύστημα S-400 είναι σε πλήρη λειτουργία.

Με αυτά τα δεδομένα, τι μπορεί λοιπόν να αφορά αυτή η θετική ατζέντα; Θα ρυθμίζει σίγουρα εμπορικές και οικονομικές σχέσεις (τη λεγόμενη ενισχυμένη Τελωνειακή Ενωση), τις θεωρήσεις, το μεταναστευτικό. Η Τουρκία θα επιδιώξει να αποκλειστούν ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κράτους δικαίου, όπως με σαφήνεια τόνισε πρόσφατη ανακοίνωση του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών, ενώ υπενθυμίζεται ότι δεν σκοπεύει να αποσύρει τους S-400.

Αυτή η Τουρκία του Ερντογάν έχει κάνει τις επιλογές της: αποστασιοποίηση από τη Δύση και το Δυτικό μοντέλο, αυταρχισμός και αντιδημοκρατικές πρακτικές στο εσωτερικό, αυτόνομη εξωτερική πολιτική που δεν ετεροκαθορίζεται ούτε από φιλικές σχέσεις ούτε από συμμαχίες, όπως το ΝΑΤΟ. Η σχέση με την Ε.Ε., δεδομένου ότι δεν υπάρχει πια ούτε επιθυμία ούτε ελπίδα για ένταξη, θα είναι αυστηρά σε όρους συναλλαγής, με ολίγον από ανατολίτικο παζάρι. Στο τέλος του δρόμου βρίσκονται φυσικά και οι προεδρικές και κοινοβουλευτικές εκλογές του 2023 που αποτελούν το μεγάλο στοίχημα για τον Ερντογάν.

Απέναντι σε αυτά τα δεδομένα, εμείς συνεχίζουμε και ζούμε σε μια εικονική πραγματικότητα: που μιλάει για διεθνή απομόνωση της Τουρκίας, για επικείμενες κυρώσεις, μια πραγματικότητα όπου η ελληνική κυβέρνηση οργανώνει άξονες, όπως το Philia Forum που αποτελείται από όλες τις χώρες που η Τουρκία έχει εχθρικές σχέσεις, και μετά εκπλησσόμαστε που η Τουρκία αντιδρά.

Σταθερός, διαχρονικός φόβος της Τουρκίας είναι η περικύκλωσή της και η απομόνωσή της στην Ανατολική Μεσόγειο. Ολες, όμως, οι κινήσεις Ελλάδας και Κύπρου των τελευταίων χρόνων με τις τριμερείς, τετραμερείς, και τώρα με το Philia Forum εκεί οδηγούν. Ετσι, από τη μια ξεκινάμε τις διερευνητικές και από την άλλη οργανώνουμε αντιτουρκικούς άξονες (αμφισβητούμενης αποτελεσματικότητας να προσθέσω).

Εξωτερική πολιτική δεν γίνεται όμως με την επανάληψη της λέξης «πρόκληση» αενάως. Εξωτερική πολιτική δεν γίνεται για τα δελτία ειδήσεων. Η εξωτερική πολιτική μιας χώρας στηρίζεται σε επίμονη και επίπονη προσπάθεια, στην αποσαφήνιση των στόχων και στην χρήση των σωστών μέσων για την επίτευξη τους, κάτι που τελικά διασφαλίζει την ασφάλεια της χώρας. Στην εξωτερική πολιτική δεν υπάρχει το «Είδα φως και μπήκα». Αν ο στόχος μας είναι η διατήρηση της έντασης, κανένα πρόβλημα. Αν είναι η ύφεση και η ειρηνική διευθέτηση των διαφορών, κάτι πάει στραβά.

Στην ουσία, αυτό που αποκαλύπτεται καθημερινά είναι η απόλυτη γύμνια της κυβέρνησης σε επίπεδο στρατηγικής επίλυσης διαφορών αλλά και μετατόπισης της συζήτησης εκεί όπου έχουμε πλεονέκτημα: στο πεδίο του διεθνούς δικαίου. Και αυτό είναι ορατό σε όλους, και κυρίως στους συμμάχους μας. Αντί, λοιπόν, να γίνονται αποσπασματικές, επικοινωνιακού τύπου κινήσεις, καλό θα ήταν να υπάρχει μια συνεκτική στρατηγική για υπέρβαση της κρίσης με αρχή, μέση και τέλος, με χρήση των πλεονεκτημάτων μας, αλλά με αποφυγή εκείνων των κινήσεων που ακριβώς ευνοούν την αυταρχική, αντιδημοκρατική Τουρκία για την οποία η βία μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να είναι και επιθυμητή.

* αναπλ. καθηγήτριας Συγκριτικής Πολιτικής, Πάντειο Πανεπιστήμιο