Εκλογικά συστήματα στην Αυτοδιοίκηση την περίοδο 1949-1967

Τη μεταπολεμική-μετεμφυλιακή περίοδο 1949-1967 έγιναν 4 αυτοδιοικητικές εκλογές. Μετά ήρθαν οι συνταγματάρχες με τη νύχτα, τους διορισμένους συμβούλους, δημάρχους και κοινοτάρχες. Την περίοδο αυτή δεν υπήρχαν αιρετές νομαρχίες και περιφέρειες. Υπήρχαν, το 1963 για παράδειγμα, 236 δήμοι, 5.764 κοινότητες και 50 διορισμένοι νομάρχες. Δήμοι ήταν οι πρωτεύουσες νομών και οι πόλεις με πληθυσμό πάνω από 10.000 κατοίκους.

Η Αυτοδιοίκηση, παρά τις λίγες αρμοδιότητες και πόρους και παρά τον ασφυκτικό έλεγχο της κεντρικής εξουσίας και της «περιορισμένης» δημοκρατίας, διαδραμάτιζε σημαντικό ρόλο, καθώς λειτουργούσε ως χώρος ενοποίησης και διεκδίκησης του κοινωνικού σώματος.

Στην επιλογή των εκλογικών συστημάτων της περιόδου επιδρούν η παράδοση και η ιδεολογία, αλλά και οι πολιτικές στοχεύσεις και σκοπιμότητες, καθώς οι πολιτικές επιλογές δεν γίνονται στο κενό. Η κυβέρνηση Βενιζέλου – Παπανδρέου νομοθέτησε, το 1951, την έμμεση εκλογή δημάρχου για την αποφυγή της «κομματικοποίησης» των δημοτικών εκλογών, ενώ η κυβέρνηση Παπανδρέου, το 1964, επέλεξε το μεικτό σύστημα εκλογής δημάρχου για να περιορίσει τα μειονεκτήματα της άμεσης και έμμεσης εκλογής, καθώς η μεν άμεση ανέδειξε δημάρχους που εκπροσωπούσαν «ένα ελάχιστον ποσοστόν λαϊκής βουλήσεως», ενώ η έμμεση οδηγούσε «εις την συναλλαγήν, νοθεύουσα και παραποιούσα την θέλησιν των εκλογέων».

Η κυβέρνηση Παπάγου νομοθέτησε το 1954 την άμεση εκλογή δημάρχου από το 40% του εκλογικού σώματος και πριμοδοτούσε με τα ¾ των εδρών του δημοτικού συμβουλίου τον νικητή συνδυασμό, ενώ η κυβέρνηση Καραμανλή καθιέρωσε το 1959 το σύστημα της έμμεσης εκλογής δημάρχου και την απλή αναλογική στην εκλογή των συμβουλίων, με το επιχείρημα πως έτσι θα προαχθούν τα «καλώς εννοούμενα συμφέροντα» των ΟΤΑ και θα περιοριστεί «ο κομματισμός εις την αυτοδιοίκησιν».

■ Δημοτικές εκλογές 15.4.1951 (Κυβέρνηση Βενιζέλου – Παπανδρέου). Απλή αναλογική στην ανάδειξη των δημοτικών και κοινοτικών συμβουλίων. Η ανάδειξη του δημάρχου γίνεται με έμμεσο τρόπο για μία τετραετία από το ειδικό «δημαρχαιρεσιακό σώμα» κάθε δήμου, που συγκροτείται από όλους τους δημοτικούς συμβούλους και ισάριθμους αναπληρωματικούς τους. Εμμεση και η εκλογή του προέδρου της κοινότητας από όλους τους κοινοτικούς συμβούλους, με θητεία μονοετή ή διετή, ανάλογα με τον αριθμό των μελών του κοινοτικού συμβουλίου.

■ Δημοτικές εκλογές 21.11.1954 (Κυβέρνηση Παπάγου). Δεκτές υποψηφιότητες μόνο με συνδυασμούς και επικεφαλής υποψήφιο δήμαρχο. Ο επιτυχών συνδυασμός παίρνει τα ¾ των εδρών του δημοτικού ή κοινοτικού συμβουλίου ενώ το ¼ ο επιλαχών συνδυασμός.

Αποκλείονται της κατανομής εδρών οι υπόλοιποι επιλαχόντες συνδυασμοί. Προκρίνεται, ουσιαστικά, ένα διπαραταξιακό σύστημα, που αποκλείει και αποθαρρύνει τους μικρότερους συνδυασμούς. Η εκλογή του δημάρχου είναι άμεση. Είτε με ποσοστό, τουλάχιστον, 40% από τον πρώτο γύρο ή σε επαναληπτική εκλογή μεταξύ των δύο πρώτων, εφόσον κανένας δεν έχει φτάσει ή ξεπεράσει το 40%. Για τις κοινότητες επιτυχών είναι ο σχετικά πλειοψηφήσας συνδυασμός, ενώ ο πρόεδρος εκλέγεται με μυστική ψηφοφορία από το σύνολο των κοινοτικών συμβούλων για διετή θητεία.

■ Δημοτικές εκλογές 5.4.1959 (Κυβέρνηση Καραμανλή). Απλή αναλογική στην ανάδειξη των δημοτικών και κοινοτικών συμβουλίων. Τα ψηφοδέλτια καταρτίζονται χωρίς υποψήφιο δήμαρχο ή πρόεδρο κοινότητας. Ο δήμαρχος εκλέγεται με φανερή ψηφοφορία, για όλη τη δημοτική περίοδο, από το σύνολο των δημοτικών συμβούλων. Για την εκλογή δημάρχου ο νόμος απαιτούσε τα δύο τρίτα του όλου αριθμού των συμβούλων και προέβλεπε τρεις αλλεπάλληλες ψηφοφορίες μέχρις ότου εκλεγεί κάποιος.

Εάν οι ψηφοφορίες απέβαιναν άκαρπες, το αξίωμα του δημάρχου καταλάμβανε «ο λαβών τας πλείονας ψήφους προτιμήσεως σύμβουλος του πλειοψηφήσαντος συνδυασμού». Ο πρόεδρος της κοινότητας εκλέγεται από τους κοινοτικούς συμβούλους για διετή θητεία. (Η θητεία των δημοτικών και κοινοτικών αρχών παρατάθηκε με νόμο μέχρι το 1964).

■ Δημοτικές εκλογές 5.7.1964 (Κυβέρνηση Παπανδρέου). Απλή αναλογική στην εκλογή των δημοτικών και κοινοτικών συμβούλων. Μεικτό σύστημα στην εκλογή δημάρχου. Τα ψηφοδέλτια καταρτίζονται έχοντας υποψήφιο δήμαρχο και πρόεδρο κοινότητας. Δήμαρχος εκλέγεται άμεσα ο υποψήφιος του πλειοψηφήσαντος συνδυασμού εφόσον έλαβε πάνω από 40% ή αριθμό εδρών ίσο με την απόλυτη πλειοψηφία του νόμιμου αριθμού των συμβούλων. Σε διαφορετική περίπτωση ακολουθεί έμμεση εκλογή δημάρχου από τους δημοτικούς συμβούλους μεταξύ των δύο πρώτων υποψήφιων δημάρχων, με φανερή ψηφοφορία.

Οι συνδυασμοί που δεν συγκέντρωσαν το 10% των έγκυρων ψηφοδελτίων αποκλείονται από την κατανομή των εδρών. Μετέχουν μόνο στην περίπτωση που μόνο ένας συνδυασμός ξεπέρασε το 10% ή στην περίπτωση που κανένας δεν ξεπέρασε το όριο του 10%. Πρόεδρος κοινότητας εκλέγεται ο υποψήφιος του πλειοψηφήσαντος συνδυασμού εάν έλαβε την απόλυτη πλειοψηφία. Σε διαφορετική περίπτωση εκλέγεται από το κοινοτικό συμβούλιο, με φανερή ψηφοφορία μεταξύ των υποψήφιων προέδρων των δύο πρώτων συνδυασμών, για όλη την κοινοτική περίοδο.

*Δημοτικός σύμβουλος Τριφυλίας, τ. δήμαρχος Αετού