«Οσοι άνδρες και γυναίκες συντάχθηκαν με τους Ισοπεδωτές στα τέλη της δεκαετίας του 1640 (στη διάρκεια της Αγγλικής Επανάστασης) πέρασαν στη λήθη με την εδραίωση της μεσοβασιλείας του Κρόμγουελ. Δεν χάθηκε όμως και το πολιτικό τους ιδεώδες για “μια συμφωνία του λαού αποδεκτή από τη γενική θέληση”», παρατηρεί ο Χ. Ν. Μπρέιλφορντ. «Διέσχισε τον Ατλαντικό… και έφερε ώριμους καρπούς. Ηττημένη στην Ευρώπη, η Αγγλική Επανάσταση θριάμβευσε και κορυφώθηκε στην Αμερική».
Είχε λοιπόν βαθιές ρίζες η Αμερικανική Επανάσταση. Απαλλαγμένοι από τα φεουδαρχικά δεσμά και τις αριστοκρατικές κοινωνικές δομές της Ευρώπης που τροχοπεδούσαν την πολιτική της εξέλιξη, οι άποικοι της Αμερικής συγκροτούσαν τοπικές συνελεύσεις στις συνοικίες και στις κωμοπόλεις μέσω των οποίων είχαν άμεση ενεργό συμμετοχή στην αυτοδιοίκηση. Μετά την επικύρωση του Συντάγματος όμως, όσα ακολούθησαν αναιρούσαν αυτές τις πολιτικές κατακτήσεις. Ο Τόμας Τζέφερσον, ο τρίτος πρόεδρος των ΗΠΑ, κατανόησε τη σημασία του προβλήματος. Προς το τέλος της σταδιοδρομίας του, πρότεινε να χωριστούν οι κομητείες σε συνοικίες, σε «στοιχειώδεις δημοκρατίες» στις οποίες ο ίδιος ο λαός, όχι μόνον οι αντιπρόσωποί του, θα μπορούσε να εκφράσει τη δημόσια ελευθερία του.
Αυτό δεν ήταν πρωτοφανής καινοτομία για την Αμερική. Οι περιγραφές του συστήματος των συνοικιών που έκανε, άρχιζαν πάντα υπενθυμίζοντας πώς το σθένος της επανάστασης στο ξεκίνημά της οφειλόταν στις «μικρές Δημοκρατίες», πώς είχαν «ωθήσει ολόκληρο το έθνος σε ενεργητική δράση» και πώς, αργότερα, είχε νιώσει «τα θεμέλια της κυβέρνησης να τρίζουν κάτω από τα πόδια του από τους δήμους της Νέας Αγγλίας». Η «δυναμική αυτής της οργάνωσης» ήταν τόσο μεγάλη, ώστε «δεν υπήρχε ούτε ένας άνθρωπος στις Πολιτείες των δήμων αυτών που το σώμα του να μην παρασύρεται σε δράση από αυτή την ορμή». Ομως απέτυχε να δημιουργήσει τους πολιτικούς θεσμούς μέσω των οποίων θα ασκούσαν αυτή την ελευθερία οι μελλοντικές γενιές.
Τι ακολούθησε; Θα πρέπει να διαβάσει κανείς το βιβλίο των Στίβεν Λεβίτσκι και Ντάνιελ Ζίμπλατ, διδασκόντων στο Χάρβαρντ, «Πώς πεθαίνουν οι δημοκρατίες» για να αντιληφθεί πώς απεμπόλησαν οι ΗΠΑ μετά την επικύρωση του Συντάγματος τις πολιτικές κατακτήσεις απαξιώνοντας τη δημοκρατία.
Οι κανόνες, γράφουν, που θα οδηγούσαν στην ομαλή λειτουργία της αμερικανικής δημοκρατίας και στην εναλλαγή των κομμάτων στην εξουσία ήταν απόρροια αντιδημοκρατικών ρυθμίσεων. Διαμορφώθηκαν σε συμφραζόμενα αποκλεισμού ολόκληρων μερίδων του πληθυσμού και περιορισμού των πολιτικών δικαιωμάτων. Οφείλονταν στον συμβιβασμό του 1877 μεταξύ των δύο κομμάτων που μετέτρεψε τους Αφροαμερικανούς του Νότου σε πολίτες δεύτερης κατηγορίας στερημένους από το δικαίωμα της ψήφου και από άλλα πολιτικά δικαιώματα.
Διότι ο συμβιβασμός ήταν ενάντια στον Νόμο για την Ανασυγκρότηση και τη 15η Τροπολογία του Συντάγματος, με τα οποία απαγορεύτηκε ο αποκλεισμός της ψήφου με φυλετικά κριτήρια, επειδή θα ανέτρεπε τους συσχετισμούς στις Πολιτείες του Νότου, όπου υπερείχαν πληθυσμιακά οι μαύροι. Η συμμαχία των δύο κομμάτων έκλεισε τον κύκλο της με την ψήφιση του Civil Rights Act του 1964 και του Voting Rights Act του 1965 με τους οποίους έγιναν μεγάλα βήματα στον εκδημοκρατισμό του Νότου. Από τότε ξεκίνησε η πολιτική πόλωση που οξυνόταν διαρκώς για να κορυφωθεί σήμερα. Γι’ αυτό η εισβολή στο Καπιτώλιο δεν θα πρέπει να αποδοθεί σε ένα πρόσωπο αλλά στα αδιέξοδα του πολιτικού συστήματος που επιδεινώνονται ραγδαία.
Τα τελευταία χρόνια, η εκθετική ανάπτυξη της τεχνολογίας έδωσε φρενήρη δυναμική στις κοινωνικές εξελίξεις, εκτινάσσοντας την ανισότητα και οξύνοντας την πόλωση. Ο Ντάρον Ατζέμογλου, καθηγητής στο ΜΙΤ, σε πρόσφατη συνέντευξή του ήταν σαφής: «Αν με ρωτούσατε πριν από 12 χρόνια από ποιον κινδυνεύουν οι ΗΠΑ, θα αναφερόμουν στην ελίτ του χρηματοπιστωτικού τομέα.
Και κατά τη χρηματοπιστωτική κρίση είδαμε την αποκρουστική αλήθεια τού πόσο ισχυροί ήταν». Σήμερα, όμως, σύμφωνα με τον ίδιο, η καρδιά του προβλήματος δεν βρίσκεται στη Γουόλ Στριτ. «Η μεγαλύτερη απειλή σήμερα είναι η ελίτ της Σίλικον Βάλεϊ», λέει. Ο Ατζέμογλου έχει ασχοληθεί εις βάθος με τις παθογένειες της αμερικανικής οικονομίας που έχουν επιτρέψει στους τιτάνες της τεχνολογίας να κερδοσκοπούν ιλιγγιωδώς με επιχειρηματικά μοντέλα που βασίζονται ολοένα και περισσότερο στην αυτοματοποίηση και την αντικατάσταση της εργασίας από το κεφάλαιο που εκτοξεύει ανισότητες και ανεργία.
Σε αυτές τις επιταχυνόμενες κοινωνικές μεταβολές η κοινοβουλευτική δημοκρατία δεν μπορεί να ανταποκριθεί ως έχει. Η ψήφος έχει τον χαρακτήρα εκχώρησης λευκής επιταγής χωρίς ενεργό συμμετοχή στη διαμόρφωση των αποφάσεων, με τον πολίτη θεατή. Γι’ αυτό ίσως το κεφάλαιο και η κοινοβουλευτική δημοκρατία, συρρικνωμένη στην εκλογική διαδικασία, πάνε μαζί. Η κοινοβουλευτική δημοκρατία έδινε απαντήσεις σε μια κοινωνία αργά εξελισσόμενη. Σήμερα απαιτείται μια ανώτερη έκφρασή της για να δίνει απαντήσεις στις κοινωνικές εξελίξεις. Ισως οι σκέψεις του Τζέφερσον είναι η απάντηση. Η τεχνολογία μπορεί να βοηθήσει σε αυτή την κατεύθυνση, στη συμμετοχή όλων.
* πολιτικός μηχανικός
