-Η αινιγματική, παράδοξη, φαντασιακή πλευρά της πραγματικότητας.
-Μεταφυσική είναι η συνιστώσα της φιλοσοφίας που ερευνά τις Πρώτες Αρχές και τις Αιτίες των Όντων παράλληλα, και σε στενή επαφή, με την Επιστημολογία.
-Et quid amado nisi quod rerum metaphysika est; Και τι θα αγαπούσα αν όχι τη μεταφυσική των πραγμάτων; Επιγραφή σε αυτοπροσωπογραφία του Giorgio De Chirico.
-Το έργο τέχνης δεν πρέπει να έχει λόγο, ούτε λογική. Με τον ίδιο τρόπο προσεγγίζει το όνειρο και το μυαλό ενός παιδιού. Τζόρτζιο ντε Κίρικο.
-Η τέχνη πρέπει να μοιάζει μ` ένα μοιραίο δίχτυ, που πιάνει πάνω στο πέταγμα, όχι σπάνιες πεταλούδες, αλλά μυστηριώδεις στιγμές τις οποίες δεν προσέχει ο απλός άνθρωπος, είτε από αφηρημάδα, είτε από αδιαφορία. Τζόρτζιο Ντε Κίρικο.
Η λέξη Μεταφυσική προέκυψε εκ συναρπαγής από το έργο του Αριστοτέλη, Μετά τα Φυσικά Μεταφυσικά. Το έργο αυτό του Αριστοτέλη Μεταφυσικά, ή Των μετά τα φυσικά είναι ίσως το σημαντικότερο έργο του. Ένα από τα σπουδαιότερα έργα της αρχαιότητας. Η 14τομη αυτή διατριβή, αποτελεί την φιλοσοφία της πρώτης επιστημονικής έρευνας επί των πρώτων αρχών και αιτιών. Από τις πρώτες αυτές αιτίες και αρχές αντλούν τα διάφορα όντα την ουσιαστική τους ύπαρξη, την πραγματική τους υπόσταση. Είναι το πρώτο επιστημονικό σύγγραμμα Μεταφυσικής στον κόσμο. Η «Πρώτη φιλοσοφία» του Αριστοτέλη είναι η πρώτη μεταφυσική φιλοσοφία. Ο τίτλος Μετά τα Φυσικά δόθηκε, όχι από τον Αριστοτέλη, αλλά από μελετητές του έργου του 3 αιώνες μετά τον θάνατο του, στο τέλος της ελληνιστικής περιόδου. Ο Αριστοτέλης το έγραψε μετά τα Φυσικά βιβλία του και ταίριαξε ο τίτλος “Μετά τα Φυσικά” από συμπαντική συγκυρία ή από «μεταφυσική» πρόνοια του Αριστοτέλη, ή, κυρίως, γιατί έχει σαν αντικείμενο έννοιες που κατοικούν πέραν του πλαισίου των φυσικών φαινομένων, θεωριών και εννοιών.
Όταν ο Καντ ( 1724-1804) 1* είπε: «Η Μεταφυσική είναι ένας σκοτεινός ωκεανός χωρίς ακτές και φάρους, γεμάτη με φιλοσοφικά ναυάγια» άναψε ακόμα ένα φως στη γνώση. Ο κόσμος «φωτιζόταν» με τα φώτα της επιστήμης, της τέχνης και της διανόησης. Ήταν η εποχή του Διαφωτισμού, ο «αιώνας των φώτων».
1*. Δοκίμιο του 1784 του φιλόσοφου Immanuel Kant: Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung; ) . « Απάντηση στην ερώτηση: Τι είναι ο Διαφωτισμός; » Απαντά ο ίδιος ο Καντ: «Ο Διαφωτισμός είναι η εμφάνιση του ανθρώπου από την αυτοαναπόσπαστη ανωριμότητα του (Unmündigkeit)». Διαλαλεί ότι το σύνθημα του Διαφωτισμού είναι η φράση του Οράτιου «Sapere aude »,Τόλμησε να μάθεις.
Στο δοκίμιο “Τι είναι ο Διαφωτισμός;” του 1984, ο Michel Foucault ( 1926- 1984) υιοθέτησε τη διατύπωση του Kant «τόλμησε να μάθεις».
-Τα όνειρα είναι το θεμέλιο της Μεταφυσικής. Αποδεικνύουν ότι η ψυχή διαφέρει εντελώς από το σώμα. Νίτσε.
-Ίσως ο άνθρωπος να έχει 100 αισθήσεις και όταν πεθαίνει μόνο οι πέντε αισθήσεις που ξέρουμε να πεθαίνουν μαζί του και οι υπόλοιπες 95 να μένουν ζωντανές. Άντον Τσέχωφ, 1860-1904.
-Η θρησκεία είναι λαϊκή μεταφυσική. Άρθουρ Σοπενχάουερ, 1778-1860.
Ο Σοπενχάουερ υποστηρίζει εδώ την άποψη ότι Μεταφυσική είναι κάθε γενική και αφηρημένη θεωρία που εξηγεί και ερμηνεύει καταστάσεις με μη ορθολογικό τρόπο. Ο φιλόσοφος έχει γράψει στα «Πάρεργα και παραλειπόμενα»: Ένα έργο τέχνης για να είναι πραγματικά αθάνατο πρέπει να επεκταθεί πέρα από τα ανθρώπινα όρια. Η λογική και ο κοινός νους πρέπει να απουσιάζουν εντελώς από το έργο αυτό. Ένα πραγματικά αθάνατο έργο τέχνης μπορεί να γεννηθεί μόνο με Αποκάλυψη.
-Αν θέλεις να κατανοήσεις το άπειρο, ερεύνησε κάθε γωνιά του πεπερασμένου. Γκαίτε, 1749- 1832.
Το άπειρο :{\displaystyle \infty }είναι αφηρημένη έννοια που περιγράφει κάτι χωρίς όριο, χωρίς πέρας, χωρίς τέλος. Το άπειρο ανήκει στο χώρο του αφηρημένου και βρίσκεται έξω από τα όρια, έξω από το κάδρο, έξω από το πλαίσιο των ανθρώπινων εμπειριών. Οτιδήποτε βρίσκεται έξω από τα όρια της ανθρώπινης εμπειρίας, έξω από τα όρια των 5 αισθήσεων εντάσσεται στη Μεταφυσική. Η ύπαρξη του Θεού, η φύση του Θεού, η ζωή μετά θάνατον, η ψυχή κ.λπ. είναι Μεταφυσικές έννοιες και «κατοικούν» στη «χώρα» της Μεταφυσικής.
-«Όποιος θέλει να γνωρίσει την ανθρώπινη ψυχή, να αποχαιρετήσει τις μελέτες του και να περιπλανηθεί στον κόσμο με ανοικτή καρδιά. Στη φρίκη των φυλακών, στα ψυχιατρικά άσυλα και στα νοσοκομεία, στις σκοτεινές ταβέρνες των προαστίων, στα πορνεία και τα χαρτοπαικτικά καταγώγια, στα κοσμικά σαλόνια, στο χρηματιστήριο, στις σοσιαλιστικές συγκεντρώσεις, στις εκκλησίες, μέσα από την αγάπη και το μίσος, την εμπειρία των παθών κάθε μορφής στο δικό του σώμα, θα δρέψει πλουσιότερες σοδειές γνώσης από αυτές που μπορούν να του προσφέρουν τα βιβλία και θα γνωρίσει πώς να συμπεριφέρεται ως γιατρός στον ασθενή, με αληθινή γνώση της ανθρώπινης ψυχής». (CW, 10, 177) Καρλ Γιουνγκ( 1875-
1961). Ο Καρλ Γιουνγκ στη σοφή αυτή συμβουλή του σε συναδέλφους του ψυχίατρους, ψυχαναλυτές και ψυχοθεραπευτές μιλά για την προσέγγιση της ανθρώπινης ψυχής μέσω εμπειριών και πράξεων και όχι μέσω της γνώσης, θεωριών και βιβλίων.
-Με απέβαλλαν από το κολέγιο επειδή αντέγραφα στις εξετάσεις της Μεταφυσικής: Κοιτούσα κρυφά την ψυχή του συμφοιτητή που καθόταν δίπλα μου. Γούντυ Άλλεν.
Λέξεις και φράσεις που θα συναντήσουμε στα κείμενα για την Pittura Metaphisika του Ντε Κίρικο: Αίνιγμα, όνειρο, φαντασία, νοσταλγία, ψευδαίσθηση, ψευδαισθησιακό, παράδοξο, παραδοξότητα, παράξενο, αλλόκοτο, ανεξήγητο, διφορούμενο, έκσταση, αμφιβολία, ακινησία, αναμονή, αφαίρεση, ασυνείδητο, υποσυνείδητο, ψυχή, Θεός, φάσμα, φασματικό, υπερευαισθησία, αποκάλυψη, σπιρίτσουλ, αινιγματική φύση των πραγμάτων, Ύπαρξη και Φύση του Θεού, ζωή μετά θάνατο, στιγμές έκστασης και μεταφυσικής αφαίρεσης, χιμαιρικός κόσμος φαντασιώσεων, συνταίριασμα ετερόκλητων πραγμάτων και καταστάσεων, ατμόσφαιρα υπαινικτική και παράδοξη..
Γιατί δε μπορούμε να δώσουμε ακριβή και τεκμηριωμένο ορισμό για το κίνημα της Μοντέρνας Τέχνης Pittura Metaphisika, κάτι που είναι εύκολα για όλα τα άλλα κινήματα του Μοντερνισμού; Μια πρώτη απάντηση έχουμε στα δύο παρακάτω αποφθέγματα του Βολταίρου: -Τέσσερις χιλιάδες τόμοι μεταφυσικής δεν θα μας μάθουν τι είναι η ψυχή.
-Όταν αυτός που ακούει κάποιον που μιλάει και δεν καταλαβαίνει τίποτα και αυτός που μιλάει δεν καταλαβαίνει ούτε ο ίδιος τίποτα, τότε όλο αυτό είναι Μεταφυσική. Βολταίρος, 1694-1778. Ας αφήσουμε τον Βολταίρο στον υπερκόσμια φωτισμένο Αιώνα των Φώτων (Διαφωτισμό) και ας προσπαθήσουμε ν` απαντήσουμε με τα σημερινά δεδομένα του ψηφιακού σύγχρονου κόσμου: Είναι αδύνατο να ορισθεί με ακρίβεια η Μεταφυσική και κατ` επέκταση, η Pittura Metaphisika του Ντε Κίρικο αφού ο χώρος όπου ανήκει η Μεταφυσική βρίσκεται έξω από τα όρια , έξω από το κάδρο, των ανθρώπινων αισθήσεων και εμπειριών .Η Μεταφυσική είναι κάθε γενική και αφηρημένη θεωρία που εξηγεί και ερμηνεύει καταστάσεις με μη ορθολογικό τρόπο.
ΜΙΑ ΝΥΧΤΑ. ( Ποίημα του Ντε Κίρικο, μεταφρασμένο από τον φίλο του, Νίκο Εγγονόπουλο).
Του Γεωργίου ντε Κύρηκο
Χτες τή νύχτα ό άνεμος φύσαγε τόσο δυνατά πού ελεγα πώς θά ‘ριχτε χάμω τά χαρτονένια βράχια.
Κι όλη την ώρα μεσ’ στά σκοτάδια τα ηλεκτρικά φώτα.. Εκαίγανε ωσάν καρδιές.
Απάνω στον τρίτο μου ύπνο ξύπνησα κοντά σε μία λίμνη όπου έρχουνταν και χύνονταν τα νερά δύο ποταμών.
Γύρω στο τραπέζι οι γυναίκες διαβάζανε κι ο καλόγερος σιωπούσε χωμένος στη σκιά.
Αργά πέρασα το γεφύρι και στον πάτο των σκοτεινών νερών είδα να περνούν αργά μεγάλα μαύρα ψάρια.
Ξαφνικά βρέθηκα μέσα σε μια πόλη μεγάλη και τετράγωνη.
Όλα τα παράθυρα ήτανε κλειστά, παντού βασίλευε σιωπή. Παντού βασίλευε στοχασμός.
Κι ο καλόγερος ξαναπέρασε από πλάγι μου.
Ανάμεσα απ’ τις τρύπες του σάπιου ράσου του είδα την καλλονή του σώματός του: χλωμό και άσπρο σαν ένα άγαλμα του έρωτα.
‘Οταν εξύπνησα ή ευτυχία κοιμόνταν ακόμη κοντά μου, 1911-1913.
«H τέχνη αυτού του νεαρού ζωγράφου( Τζόρτζιο ντε Κίρικο) είναι εσωτερική και εγκεφαλική, χωρίς να συνδέεται με εκείνη άλλων ζωγράφων που έχουν αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια. Δεν επηρεάζεται από τον Ματίς ή τον Πικάσο, δεν πηγάζει ούτε από τους ιμπρεσιονιστές. Αυτή η πρωτοτυπία είναι αρκετή για να εξασφαλίσει την προσοχή μας» Γκιγιώμ Απολλιναίρ, 1880-1918.
Ζωή και βίος.
Giorgio de Chirico 1888- 1978, Ιταλός καλλιτέχνης και συγγραφέας. Γεννήθηκε στην Ελλάδα. Στα χρόνια πριν τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο , ίδρυσε το καλλιτεχνικό κίνημα scuola metafisica , το οποίο επηρέασε βαθιά τους σουρεαλιστές . Τα πιο γνωστά έργα του συχνά περιλαμβάνουν ρωμαϊκές στοές και πλατείες με βαριές και έντονες σκιές, ανδρείκελα, αγάλματα, ανδριάντες, πύργους, ετερόκλητα αντικείμενα, τρένα, ιστιοφόρα και παράξενη προοπτική. Οι εικόνες του αντικατοπτρίζουν την επιρροή της φιλοσοφίας των Σοπενχάουερ και Νίτσε, καθώς και τη μυθολογία της γενέτειράς του Ελλάδας.
Στα δώδεκα άρχισε μαθήματα σχεδίου στην Αθήνα και, ερωτευμένος με τα αριστουργήματα της ελληνικής τέχνης, μελετούσε τα αρχαία αγάλματα (1*) αντιγράφοντας τα» γράφει ο Ντε Κίρικο στο αυτοβιογραφικό του βιβλίο «Αναμνήσεις από τη ζωή μου» ,Εκδόσεις Ύψιλον, 1985.
Γεννήθηκα στο Βόλο, την πρωτεύουσα της Θεσσαλίας τον καυτό Ιούλη του 1888 που τα κεριά έλιωναν στα κηροπήγια, και φυσούσε ένας καυτός αέρας από την Αφρική που οι Έλληνες τον ονόμαζαν λιβα…Ντε Κίρικο, «Αναμνήσεις από τη ζωή μου» ,Εκδόσεις Ύψιλον, 1985, απόσπ.
. «Στον Βόλο ένιωσα τα πρώτα καλέσματα του δαίμονα της τέχνης. Αισθανόμουν μεγάλη χαρά… ένιωθα μεγάλη συγκίνηση»
«Όταν βρισκόμουν απέναντι από τον σκιτσογράφο Μαυρουδή, τον κοιτούσα, και κοιτώντας τον πλανιόμουν σ’ έναν χιμαιρικό κόσμο φαντασιώσεων (2*) . Φανταζόμουν ότι ο άνθρωπος εκείνος θα μπορούσε να ζωγραφίσει τα πάντα, ακόμα και από μνήμης, ακόμα και στο σκοτάδι, ακόμα και χωρίς να βλέπει… όλα θα μπορούσε να τα σχεδιάσει με την άκρη του μαγικού του μολυβιού εκείνος ο καταπληκτικός άνθρωπος. Κοιτώντας τον φανταζόμουν ότι ήμουν εκείνος. Ναι, θα ήθελα τότε να ήμουν ο άνθρωπος εκείνος, θα ήθελα να ήμουν ο σκιτσογράφος Μαυρουδής»
1903-5 θα φοιτήσει στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας, με δασκάλους τους Κωνσταντίνο Βολανάκη, Γεώργιο Ροϊλό και Γεώργιο Ιακωβίδη. Ο θάνατος του πατέρα του τον Μάιο του 1905 (3*) τον συνέτριψε, και το 1906 θα εγκατασταθεί στο Μόναχο με τη μητέρα και τον αδελφό του.
Οι συμφοιτητές του Ντε Κίρικο στο Μόναχο (4*) όπως μας λέει ο ίδιος «ήταν πολύ αδύνατοι, σε αντίθεση με εκείνους του Πολυτεχνείου της Αθήνας. «Στην Ακαδημία του Μονάχου δεν υπήρχε ούτε ένας που να ήξερε να κρατά το κάρβουνο ή το πινέλο».
1910, όταν ο Ντε Κίρικο είναι 22 ετών εγκαθίστανται οικογενειακά στη Φλωρεντία όπου δημιουργεί τον πρώτο του «μεταφυσικό» πίνακα, το «Αίνιγμα ενός φθινοπωρινού απογεύματος» (5*).
1*. Ο 12χρονος Ντε Κίρικο βυθίζεται στον κόσμο της αρχαίας ελληνικής τέχνης και μυθολογίας. Οι μύθοι και τα σπασμένα γλυπτά τον συνοδεύουν σ` όλη του τη ζωή.
2*. Από τα πρώτα χρόνια της καλλιτεχνικής ενασχόλησης του, ο μελλέφηβος Ντε Κίρικο, ανακαλύπτει και «ανοίγει» ένα χιμαιρικό κόσμο φαντασιώσεων.
3* Ο Ντε Κίρικο ήταν τότε 17 ετών.
4* Στο Μόναχο, αρχίζει να μελετά Νίτσε και Σοπενχάουερ, ενώ αρχίζει μαθήματα στη Βασιλική Ακαδημία Καλών Τεχνών του Μονάχου.
5* Να πως περιγράφει ο ίδιος αυτή του την εμπειρία:
Αποκάλυψη ενός έργου τέχνης: «Αίνιγμα ενός φθινοπωρινού απογεύματος»
Ένα φθινοπωρινό απόγευμα καθόμουν σ` ένα παγκάκι στην Πιάτσα Σάντα Κρότσε στην Φλωρεντία. Δεν καθόμουν πρώτη φορά εκεί. Τότε όμως είχα συνέλθει από μακρά και επώδυνη εντερική ασθένεια και βρισκόμουν σε μια αρρωστημένη κατάσταση υπερευαισθησίας. Ολόκληρος ο κόσμος, ακόμα και τα μάρμαρα των κτιρίων και των κρηνών, μου φαινόταν σα να ξαναζωντάνευαν. Στην πλατεία υπάρχει ένας ανδριάντας του Δάντη πάνω σε ψηλό βάθρο. Ο Δάντης είναι τυλιγμένος σε μακρύ μανδύα κρατώντας σφικτά πάνω στο σώμα του, τα βιβλία του. Το δαφνοστεφανωμένο κεφάλι του του σκύβει με περίσκεψη στη γη. Το λευκό μάρμαρο του αγάλματος πήρε με τα χρόνια μια γκρίζα, φαιή απόχρωση, πολύ ευχάριστη στο μάτι. Ο φθινοπωρινός ήλιος, ζεστός και αδιάφορος, φώτιζε το άγαλμα του Δάντη και την πρόσοψη της εκκλησίας. Τότε μου δημιουργήθηκε η παράξενη εντύπωση ότι όλα αυτά τα έβλεπα για πρώτη φορά. Και τότε, ξαφνικά, μου αποκαλύφθηκε( Αποκάλυψη κατά Σοπενχάουερ)στο μάτι του μυαλού μου, ένα έργο τέχνης με όλες του τις λεπτομέρειες. Έκτοτε κάθε φορά που βλέπω αυτό το έργο ξαναζώ πάλι εκείνες τις στιγμές στο παγκάκι στην Σάντα Κρότσε της Φλωρεντίας. Όμως εξακολουθεί να παραμένει ένα ανεξήγητο αίνιγμα για μένα. Αυτό το έργο που αναδύθηκε από μέσα μου εκείνη την αινιγματική μου στιγμή, το ονόμασα «Αίνιγμα»
«Ο Σαλβαντόρ Νταλί πρώτα μαϊμούδισε, αντιγράφοντας τον Πικάσο. Ακολούθως άρχισε να μαϊμουδίζει τα δικά μου μεταφυσικά έργα, τα οποία όμως δεν καταλάβαινε καθόλου – και βέβαια δεν μπορούσε να καταλάβει ένας άνθρωπος σαν και αυτόν» είπε ο Ντε Κίρικο για τον Σαλβαντόρ Νταλί.
Το 1975 γίνεται μέλος της Γαλλικής Ακαδημίας.
Ο ζωγράφος Ντε Κίρικο γεννήθηκε, σπούδασε και λάτρεψε την «χώρα με τις ιδανικές και σωστές διαστάσεις», όπως αποκαλούσε την Ελλάδα. Διάβασε και αγάπησε τον Σοπενχάουερ και τον Νίτσε, ίδρυσε το κίνημα της Μοντέρνας τέχνης με το όνομα Pittura Metaphisica (1911-1920), άνοιξε δρόμους για τον Υπερρεαλισμό επηρεάζοντας καλλιτέχνες όπως οι Σαλβαντόρ Νταλί, Ρενέ Μαγκρίτ, Μαξ Ερνστ, Νίκος Εγγονόπουλος κ.α. Πολλοί τον θεωρούν πρόδρομο του Υπερρεαλισμού.
Στην Pittura Metaphisica εντάχθηκαν οι πολύ ιδιαίτεροι ζωγράφοι Κάρλο Καρρά, 1881-1966, και ο Giorgio Morandi, 1890- 1964.
*Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.
** Αφιερωμένο στους αγαπημένους μου «Μεταφυσικούς» Σοφία Χατζημιχαήλ και Αλέκο Βαλαβάνη που μόνιμα αναζητούν την αινιγματική πλευρά της πραγματικότητας.
