Δημήτρης Φατούρος: ο εκφραστής του μοντερνισμού

Ο Δημήτρης Φατούρος, κορυφαίος αρχιτέκτονας και καλλιτέχνης δημιουργός, έζησε τον εικοστό αιώνα, την εποχή του μεγαλείου της αρχιτεκτονικής, ως μία ιστορική στιγμή κατά την οποία η ίδια η τέχνη ως έκφραση καθίσταται υπόθεση της εποχής της. Με άλλα λόγια, η τέχνη εν γένει (επομένως και η αρχιτεκτονική), όπως και η σκέψη, το πνεύμα, μόνον ως εκφραστικές στιγμές της εποχής τους μπορούν να υπάρξουν. Και για να συμβεί κάτι τέτοιο, δύο πράγματα είναι απαραίτητα: πρώτον, ο άνθρωπος να έχει χειραφετηθεί από κάθε πνεύμα σκοταδισμού και ηγεμονισμού και, δεύτερον, η τέχνη να έχει καταστεί αυτόνομη κοινωνική σφαίρα μέσα στη σύγχρονη κοινωνία.

Ο Φατούρος από τα πρώτα ερευνητικά βήματά του (κατά τη δεκαετία του ’50) ακολουθεί αυτόν τον δρόμο του μοντερνισμού και στο ζωγραφικό έργο του, αλλά προ πάντων στην αρχιτεκτονική δημιουργία του. Σε ένα σύντομο αυτοβιογραφικό κείμενό του με τον τίτλο: «Ατελές Χρονολόγιο» (2009) σκιαγραφεί ο ίδιος αυτή την πνευματική πορεία του.

Αυτή δε η εξέλιξη του πνεύματός του αποτυπώνεται σε όλα τα αρχιτεκτονικά δημιουργήματά του. Αναφέρω χαρακτηριστικά μόνον δύο: το κτίριο της Εθνικής Πινακοθήκης, το οποίο με την πρόσφατη ανακαίνιση αποκαθίσταται στην αρχική σύλληψή του, και την κτιριακή εγκατάσταση, η οποία στεγάζει το Κολυμβητήριο της Σχολής Ναυτικών Δοκίμων (χαρακτηρίστηκε προσφάτως ιστορικό μνημείο).

Κατά τον Φατούρο η μοντέρνα τέχνη (και η μοντέρνα αρχιτεκτονική) μόνον σε μία χειραφετημένη και απελευθερωμένη κοινωνία είναι δυνατή. Ο διαφωτισμός ως πνευματική διαδικασία είναι η πραγματολογική προϋπόθεση για να γεννηθεί το μοντέρνο. Αυτές τις ιδέες υλοποιεί στο αρχιτεκτονικό σχέδιο. Αυτές τις ιδέες υπερασπίζεται σε όλη την πνευματική του πορεία. Εργάζεται για μία αρχιτεκτονική της απελευθέρωσης και της χειραφέτησης.

Θυμάμαι την πρώτη συνάντησή μας: ήταν Οκτώβριος του 1993, τότε που ο Γιούργκεν Χάμπερμας αναγορεύθηκε επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών (πρόκειται για μία ιστορική στιγμή) και ο Φατούρος ήταν υπουργός Παιδείας. Εκείνη τη δεκαετία (τη δεκαετία του ’90) διεξάγεται ο εξαντλητικός ερμηνευτικός διάλογος για το μοντέρνο – μεταμοντέρνο (ο Χάμπερμας έχει δημοσιεύσει το κείμενό του με τον τίτλο: «Το μοντέρνο: ένα ημιτελές σχέδιο» το 1990) και ο Δημήτρης Φατούρος είναι παρών στις συζητήσεις όχι ως ειδικός επιστήμων (τεχνοκράτης), αλλά ως αρχιτέκτονας δημιουργός και διανοούμενος.

Συνδέθηκα μαζί του με ανθρώπινη και επιστημολογική φιλία από εκείνα τα χρόνια του ’90. Οι συζητήσεις που κάναμε και στα σπίτια μας και σε σπίτια φίλων και κοινών γνωστών θα μπορούσαν να είχαν καταγραφεί ως αναζητήσεις της εποχής μας. Ο ίδιος παραδεχόταν ότι το «μοντέρνο» ως ιστορικο-κοινωνική διαδικασία δεν τελείωσε στον εικοστό αιώνα. Υποστήριζε ότι κάθε εποχή, μετά την ιστορική εμπειρία του εικοστού αιώνα (την εμπειρία του μοντέρνου) μπορεί να οργανώνεται και να λειτουργεί ως μοντέρνα εφόσον παλεύει για τη χειραφέτηση του ανθρώπου και την απελευθέρωση της κοινωνίας.

Η τελευταία συζήτηση που κάναμε αφορούσε την «τέχνη στον δημόσιο χώρο». Επιγραμματικά αναφέρω τα δύο σημεία, τα οποία επεξεργαστήκαμε: ο δημόσιος χώρος (πλατείες, οδοί, πάρκα κ.λπ.) στην Ελλάδα είναι ο «τόπος» της παραδοσιακής τέχνης: αγάλματα, προτομές κ.λπ. Μετά απ’ αυτή τη διαπίστωση που κάναμε, συμφωνήσαμε ότι επιβάλλεται να αναληφθούν πολιτικές πρωτοβουλίες για να ξαναγίνει η Ελλάδα «μοντέρνα κοινωνία» στον δημόσιο χώρο.

Μία τελευταία επισήμανση έχει να κάνει με τη σχέση που ανέπτυξε ο Δημήτρης Φατούρος με την πόλη του, τη Θεσσαλονίκη. Σε αυτήν την πόλη έζησε τα περισσότερα χρόνια της ζωής του: καθηγητής στο Πανεπιστήμιο, πρύτανης, υποψήφιος δήμαρχος, αρχιτέκτονας πολλών κτιρίων, διανοούμενος και προ πάντων εκφραστής του δημοκρατικού πνεύματος της Θεσσαλονίκης. Τίμησε την πολιτική και ακαδημαϊκή παράδοση ενός άλλου συντοπίτη του, του Αλέξανδρου Παπαναστασίου (και οι δύο κατάγονται από την Αρκαδία). Για τη σχέση Φατούρου και Θεσσαλονίκης ισχύει αυτό που γράφει ο Ν. Γ. Πεντζίκης «θεωρώ τη Θεσσαλονίκη πραγματικό πανεπιστήμιο».

Ο Δημήτρης Φατούρος σε όλες τις σχέσεις που διαμόρφωσε και ανέπτυξε στη ζωή του: με την τέχνη του, με το πνεύμα, με την πολιτική, με τους ανθρώπους γύρω του, εφήρμοσε έναν και μοναδικό κανόνα: τον διαφωτισμό και τον μοντερνισμό. Ο εκφραστικός κώδικας αυτού του κανόνα διατυπώνεται ως εξής: να είσαι πάντοτε ο εαυτός σου και να εκφράζεις πάντοτε την εποχή σου.

 * καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης