Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
H υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας
© Andranik Hakobyan | Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

H υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας

  • A-
  • A+

Τα τελευταία χρόνια, οι πολιτικές συζητήσεις τόσο στον χώρο της επιστήμης όσο και στο πρακτικό πεδίο της πολιτικής εξετάζουν ως κεντρικό θέμα τους τη δημοκρατία. Οι συζητήσεις αυτές είναι και διεξοδικές και ατέρμονες. Και αυτό συμβαίνει επειδή το ίδιο το θέμα, δηλαδή η δημοκρατία, είναι πολυεπίπεδο και πρισματικό. Τελικά, η δημοκρατία έχει πολλά πρόσωπα. Με τον όρο δημοκρατία, στις σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες εννοούμε μία σειρά από πρακτικές και μεθόδους που αναφέρονται στα πολλαπλά επίπεδα πολιτικής θέσμισης της σύγχρονης κοινωνίας.

Στις μέρες μας, η δημοκρατία με τα πολλά πρόσωπά της (δηλαδή σε όλες τις διαστάσεις και όψεις της) αντιμετωπίζει προβλήματα, τα οποία αναφύονται είτε ως αμφισβήτηση είτε ως υπονόμευσή της δημοκρατίας. Η πλειονότητα των πολιτών κρίνει ότι η δημοκρατία εξαντλείται στην τυπική αντιπροσωπευτική σχέση (εκλογική διαδικασία) και οι ίδιοι οι πολίτες αυτοπροσδιορίζονται αποκλειστικά και μόνον ως ψηφοφόροι. Εάν όμως σήμερα, οι σύγχρονες δημοκρατίες αντιμετωπίζουν βαθιά κρίση, αυτό συσχετίζεται με μία ριζική αλλαγή που έχει συντελεστεί εδώ και δεκαετίες και αφορά τις σχέσεις πολιτικής και οικονομίας. Υποστηρίζω λοιπόν ότι η βαθιά κρίση που διέρχονται οι σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες σχετικά με τη δημοκρατική οργάνωση και λειτουργία τους έχει την καταγωγή της στο γεγονός ότι στις σχέσεις πολιτικής και οικονομίας απέκτησε τα πρωτεία η οικονομία και δεν συμβαίνει πια να ρυθμίζει τη λειτουργία της οικονομίας η πολιτική. Δεν χρειάζεται να ταξιδέψει κανείς σε κάποιο μακρινό πλανήτη για να κατανοήσει τη ριζική αυτή τομή: εδώ, μέσα στα πόδια μας, πάνω στην ίδια τη ζωή μας, εμείς, οι Ελληνες πολίτες, κατά τη φάση εφαρμογής των τεχνοκρατικών μνημονίων (2010-2018) βιώσαμε αυτό που θεωρητικο-πολιτικά αναλύουμε με τη διαπίστωση ότι η οικονομία υπερισχύει της πολιτικής.

Η ριζική αυτή τομή που έχει συντελεστεί σε διεθνές επίπεδο, θέτει το πρόβλημα της δημοκρατίας σε νέες ηθικο-πραγματολογικές βάσεις. Αυτή την ιστορική στιγμή, την αποφασιστική για την επιβίωση της δημοκρατικής αρχής, δεν έχουμε να κάνουμε με την κρίση νομιμοποίησης σχετικά με τις πολιτικές αποφάσεις (πώς λαμβάνονται και από ποιους;), πράγμα που συνέβαινε κατά τη μεταπολεμική περίοδο (1949-1989), αλλά όλοι μας, πολίτες και πολιτικοί, ζούμε μία υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας ως αρχής, ως δομής και ως οργάνωσης του πολιτικού και κοινωνικού βιόκοσμου. Ας σταθούμε, όμως, κάπως πιο αναλυτικά στον νέο τύπο κρίσης που αντιμετωπίζει η δημοκρατία. Η υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας, είπαμε, ότι έχει τις ρίζες της στο γεγονός (factum) ότι η οικονομία απέκτησε τον ρυθμιστικό ρόλο έναντι της πολιτικής. Τα δυο κοινωνικά συστήματα, δηλαδή η πολιτική και η οικονομία, διαθέτει το καθένα το δικό του λειτουργικό μέσο: η πολιτική την εξουσία και η οικονομία το χρήμα. Οπότε από την ιστορική εκείνη στιγμή (moment) κατά την οποία το χρήμα έπαυσε να είναι απλό λειτουργικό μέσο ανταλλαγής αλλά κατέστη το ίδιο εμπόρευμα (βλ. χρηματοπιστωτικό σύστημα) στους όρους των σχέσεων πολιτικής και εξουσίας έγινε μία ριζική αντιστροφή. Και ενώ η δημοκρατική αρχή, μέσω του αντιπροσωπευτικού συστήματος, εδώ και δύο αιώνες (από τις αρχές του δεκάτου ενάτου αιώνα μέχρι τις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα) διέσωζε, θα λέγαμε, την «τιμή της δημοκρατίας» και όλοι μας (επιστήμονες, φιλόσοφοι, πολίτες, πολιτικοί κ.ά.) επεξεργαζόμαστε σχέδια και προτάσεις για να αντιμετωπιστεί η κρίση νομιμοποίησης, ξαφνικά εδώ και τριάντα χρόνια (μετά το έτος τομή: 1989) μπήκαμε σε μία ιστορική φάση, στο χρονικό διάστημα της οποίας έγιναν αυτά τα δύο «πράγματα»: το λειτουργικό μέσο της οικονομίας, το χρήμα, δεν ελέγχεται πολιτικά πια από κάθε άποψη, επειδή το ίδιο αυτό μέσο ως εμπόρευμα ελέγχει τις ζωές όλων μας. Και το δεύτερο «πράγμα» είναι η ίδια η υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας.

Κοντολογίς, η θεωρητικο-πολιτική μετατόπιση από την κρίση νομιμοποίησης στην υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας σημαίνει πολλά πράγματα. Αλλά θα τονίσω ένα και μόνον ενδεικτικά: σημαίνει ότι η τεχνοκρατική υπεροχή του χρήματος έναντι της εξουσίας καθιστά αδύνατη τη δημοκρατική οργάνωση των σύγχρονων κοινωνιών. Και αυτό αντανακλάται σε όλες τις απορρυθμίσεις που έχουν συντελεστεί: το κοινωνικό κράτος απλώς επιβιώνει, το κράτος δικαίου δυσλειτουργεί και το σύστημα των δικαιωμάτων καταρρέει. Η υπαρξιακή κρίση της δημοκρατίας αναδεικνύει το νέο παγκόσμιο πολιτικό δίλημμα: δημοκρατία ή χρηματοπιστωτικό σύστημα;

 * Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Τι σημαίνει η «Πτώση του Τείχους» σήμερα (30 χρόνια μετά);
O ανθρώπινος κοινωνικός κόσμος σήμερα δεν έχει κέντρο, δεν συγκροτείται στη βάση μιας «πρώτης αρχής» λειτουργίας. Γι’ αυτόν τον λόγο «ηγέτες» όπως ο Tραμπ ή ο Eρντογάν ή ο Oρμπαν κ.ά. παίζουν πρωταγωνιστικό...
Τι σημαίνει η «Πτώση του Τείχους» σήμερα (30 χρόνια μετά);
ΑΠΟΨΕΙΣ
Πυροβολώντας τους ποιητές
Ο Λόρκα έζησε μπροστά σ’ αυτόν τον καθρέφτη ξέροντας πως μια έγγραφη φωνή δεν μπορεί παρά ν’ ανήκει στους δίχως φωνή διωκόμενους όλου του κόσμου. Εκείνον τον Αύγουστο του 1936 θα μάθαινε ίσως πως ο χειρότερος...
Πυροβολώντας τους ποιητές
ΑΠΟΨΕΙΣ
Οι δικαστές και η Ιστορία
Οι δικαστές συχνά διασταυρώνονται με την Ιστορία. Μοιράζονται τη μεθοδολογία έρευνας, αλλά ο στόχος τους είναι διαφορετικός. Εκεί όπου ο δικαστής αναζητά ενόχους και αποδίδει ατομικές ευθύνες, ο ιστορικός...
Οι δικαστές και η Ιστορία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Εθνικός διχασμός στα χρόνια του Μπάιρον
Σχεδόν διαχρονικό πρόβλημα των Ελλήνων ο εθνικός διχασμός, που και σήμερα επιχειρείται από τις δυνάμεις της Δεξιάς, στο όνομα της Μακεδονίας. Ακόμα και στη διάρκεια της Επανάστασης του 1821, που απαιτούσε τη...
Εθνικός διχασμός στα χρόνια του Μπάιρον
ΑΠΟΨΕΙΣ
To νέο πολιτικό παράδειγμα στην εποχή μας
Βρισκόμαστε ως παγκόσμια πολιτική κοινωνία στο πρώτο ήμισυ του εικοστού πρώτου αιώνα και όλοι μας αντιλαμβανόμαστε ότι τα πολιτικά πράγματα όχι μόνον εξελίσσονται και μεταβάλλονται, αλλά προπάντων...
To νέο πολιτικό παράδειγμα στην εποχή μας
ΑΠΟΨΕΙΣ
Παθητική και ενεργητική δημοκρατία
Η ενεργητική δημοκρατία διασφαλίζει τη σωστή λειτουργία και τη διάρκεια του πολιτεύματος, την εύρυθμη λειτουργία των θεσμών και το αίσθημα ασφάλειας των πολιτών. Αυτό, όμως, δεν επιτυγχάνεται από κάποιο αόρατο...
Παθητική και ενεργητική δημοκρατία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας