Στο προσκήνιο και πάλι τα δύο σύμβολα, οι μέλισσες και οι λύκοι. H πρόσφατη προϊστορία του ασυνήθιστου συσχετισμού τους είναι αρκετά περίεργη. Ξεκινά από τις προαιώνιες διαμάχες των νομικών, ανάμεσα στις οποίες η -μάλλον- κυριότερη αφορά τον τρόπο δουλειάς τους.
Για τη μια πλευρά,που εκκινεί από την αριστοτελική διδασκαλία, οι άνθρωποι είναι κοινωνικά όντα και μπορούν να ομαδοποιούνται αρμονικά, όπως οι μέλισσες. Το δίκαιο διαμορφώνεται δευτερογενώς, για να εγγυάται την αρμονία αυτή και να διορθώνει τα λάθη με αναδιανομές και κυρώσεις. Για την άλλη πλευρά, οι άνθρωποι είναι ανταγωνιστικοί, κι αν αφήνονταν χωρίς νόμο-συμβόλαιο θα έτρωγαν ο ένας τον άλλο. Οπως οι λύκοι.
Ετσι πίστευαν ο Τh. Hobbes και οι επίγονοί του, φιλελεύθεροι ή ολοκληρωτικοί, επομένως γι’ αυτούς ο νόμος είχε για τη συγκρότηση της κοινωνίας συστατική προτεραιότητα. Οι πρώτοι, οι αριστοτελικοί ρεαλιστές, όταν θέλουν να λύσουν ένα δικαιικό πρόβλημα, ανατρέχουν στον κόσμο, στη ζωή και στον ρυθμό της, κι έτσι ερμηνεύουν. Οι δεύτεροι ανάγονται στον νόμο, στο συμβόλαιο, και μ’ αυτό στη συνέχεια προσπαθούν να διαμορφώνουν τις κοινωνικές σχέσεις.
Στο βιβλίο μου «Οι μέλισσες και οι λύκοι», έκδ. Ινστ. Νεοελληνικών Σπουδών 2016, ύστερα από αρκετά χρόνια γραφής κι από ομότιτλες ομιλίες σε ευρύτερο κοινό, προσπάθησα να αποτυπώσω τη διαφορά των δύο μοντέλων με τα σύμβολά τους. Ενα κεφάλαιο του βιβλίου μάλιστα (Βία και κοινό αίμα) συσχετίζει τις αιματηρά ανταγωνιστικές-πατριαρχικές κοινωνίες με τις κατά τον αείμνηστο Ν. Πανταζόπουλο «κοινωνίες του κοινού αίματος», καθώς επίσης με τη Χρυσή Αυγή και το σύνθημά της «Αίμα Τιμή Χρυσή Αυγή» (σελ. 86).
Με την κατάληξη της δίκης της Χρυσής Αυγής η προσφυγή στα δύο σύμβολα και στον συσχετισμό της βίαιης πατριαρχικής οργάνωσης με τους λύκους έγινε ευρύτερη. Δεν μπορώ όμως να μη θυμάμαι τη συμβουλή που μου έδινε ο ίδιος παραπάνω δάσκαλός μου: «Οταν θα γράφεις στα βιβλία σου μια πρωτότυπη ιδέα ή θέση, στα επόμενα έργα θα την ξαναγράφεις και θα την ξανα-ξαναγράφεις. Γιατί θα βρεθούν κάποιοι ομότεχνοι να την οικειοποιηθούν και κανείς τους δεν θα λέει ότι την πήρε από σένα». Καθώς επίσης, θυμάμαι σκέψεις που διάβασα από έναν άλλο δάσκαλο, πολύ πιο μακρινό τοπικά και χρονικά, τον Κάρολο. Αναφερόταν στην εκμετάλλευση του ιδρώτα και της υπεραξίας της εργασίας. Καλούσε τους παραγωγούς να διεκδικούν ανυποχώρητα. Κι επειδή όλα αυτά δεν αποτελούν απλώς προσωπική διεκδίκηση, αλλά αφορούν πολλούς που κάποτε βρίσκονται σε ανάλογη θέση, τα μνημονεύω εδώ.
* ομ. καθηγητή ΑΠΘ, πρ. υπ. Δικαιοσύνης
