Λάθη επί λαθών. Λάθη στην Τέχνη

Errare Humanum est (τα λάθη είναι ανθρώπινα)

Λάθη στην αρχαία και νεώτερη τέχνη. Λάθη επί λαθών. Λάθη παντού. Λάθη, Λάθει, Λάθοι… Λάθη τυχαία, σκόπιμα, συστηματικά, βασικά, ιστορικά, ορθογραφικά, γλωσσικά, επικίνδυνα, μοιραία… Λάθος, αλλά και: πλάνη, γκάφα, παραδρομή, ολίσθημα, παράπτωμα, ατόπημα, σφάλμα, αβλεψία, απροσεξία…

Υπάρχει άλογο με οκτώ πόδια, άνθρωπος με τρία χέρια, χέρι με επτά δάκτυλα, λέαινα με χαίτη, άλογο με κεφάλι φώκιας; Υπήρξαν οι Κένταυροι, οι Σφίγγες και όλα τα μικτά (μιξογενή) πλάσματα των μυθολογιών;

Γνωστές φράσεις για το λάθος:

Errare Humanum est (τα λάθη είναι ανθρώπινα)

Mea culpa (λάθος μου) 

Τα λάθη μου είναι η ζωή μου. (Σάμιουελ Μπέκετ)

Πέφτεις σε λάθη, τι έχεις πάθει; (Βασίλης Τσιτσάνης)

Splendide mendax (θαυμάσιο λάθος)

Υπάρχουν πράγματι λάθη στη ζωγραφική, στη γλυπτική, στη φωτογραφία, στη χαρακτική, στην αρχιτεκτονική και σε όλες τις εικαστικές τέχνες; Η απάντηση είναι απλή: «Errare Humanum est» (τα λάθη είναι ανθρώπινα) ή το σοφό ελληνικό απόφθεγμα: «Τα λάθη για τους ανθρώπους είναι». Ο Φρόυντ ισχυρίστηκε ότι «από λάθος σε λάθος ανακαλύπτουμε την αλήθεια» και ο Τζέιμς Τζόυς ότι «τα λάθη είναι οι πόρτες της ανακάλυψης». Ο Walt Whitman μας λέει ότι «βρίσκει τον εαυτό του στην άκρη ενός συνηθισμένου λάθους». Πράγματι πολλές φορές ένα λάθος μας ανοίγει νέους δρόμους ή τροφοδοτεί μια καινοτόμο έμπνευση. Ο Αϊνστάιν μας θυμίζει: «Αν δεν έκανες ποτέ λάθος τότε δεν έχεις δοκιμάσει ποτέ, κάτι νέο». Το ίδιο είχε πει ο Theodore Roosvelt: «Ο μόνος που δεν κάνει λάθη είναι αυτός που δεν κάνει τίποτα».

«Ο παθός, μαθός», λέμε. Αυτές οι δύο λέξεις, η μια δίπλα στην άλλη, αναφέρονται από τον Αισχύλο στον Αγαμέμνονα (στ. 177): «πάθει μάθος».

Υπάρχει επιστήμη που μελετά τα λάθη στις διάφορες συνιστώσες τους. Η μαθηματική-στατιστική αυτή επιστήμη ονομάζεται «Θεωρία σφαλμάτων».

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι πολλές φορές, κυρίως στην πολιτική, η μια παράταξη θεωρεί λάθος αυτό που θεωρεί σωστό η αντίπαλη παράταξη.

ΛΑΘΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ

Σε ένα οποιοδήποτε έργο τέχνης υπάρχουν ένα ή περισσότερα λάθη. Πολλά από αυτά είναι σκόπιμα. Τι πραγματικά είναι σωστό και τι λάθος στην Τέχνη;

Ο Jean Auguste Dominique Ingres είπε: «Si j’ avais du apprendre l’anatomie, je ne me serais pas fait peintre». (Αν έπρεπε να μάθω ανατομία δε θα ήμουν ζωγράφος), ενώ ο Πάμπλο Πικάσο μας έδωσε μια σοφή ρήση για την εικαστική απόδοση του ανθρώπινου σώματος: «Qui voit la figure humaine correctement?» (Ποιος βλέπει σωστά την ανθρώπινη φιγούρα;) 

«Η διαφορά του αριστουργήματος από το τέλειο βρίσκεται στη γοητεία των λαθών του πρώτου». Απόστολος Παλιεράκης, ποιητής.

«Το λάθος είναι ανώτερο της τέχνης», λαϊκό ξυλόγλυπτο σκαλισμένο σε έπιπλα

1. Πεπλοφόρος – Τα «λάθη» μιας όμορφης κόρης

Η πιο γνωστή από τις κόρες της Ακροπόλεως Αθηνών είναι η ονομαστή Πεπλοφόρος. Στο Μουσείο Ακροπόλεως «συνομιλεί» με τον όμορφο και γεροδεμένο Μοσχοφόρο που βρίσκεται απέναντι της. Η πεπλοφόρος, το αρχαϊκό αυτό γλυπτό, διασώζει λίγες χρωματισμένες επιφάνειες δίνοντας μας μια εικόνα για τα χρώματα που είχαν τα γλυπτά. Οι σύγχρονες προσπάθειες αποκατάστασης των χρωμάτων, πάνω στο γλυπτό αυτό, είναι αποτυχημένες, είναι λάθος. Ένα τόσο ωραίο γλυπτό θα έπρεπε, με τα χρώματα, να γίνει ακόμα πιο ωραίο και όχι τα χρώματα να μειώνουν την αξία μιας τόσο σπουδαίας γλυπτικής. Τα σωζόμενα χρώματα μας απεκάλυψαν ένα μυστικό. Η κόρη δε φορούσε πέπλο. Φορούσε έναν επενδύτη, πάνω από εσωτερικό ένδυμα. Άρα είναι λάθος το «πεπλοφόρος». Εξάλλου όλες οι άλλες κόρες φορούν χιτώνα. Ένα ακόμα πιθανό λάθος, που αφορά την εκφραστική αυτή κόρη, είναι ότι πρόκειται για την θεά Άρτεμη και όχι για ένα απλό αναθηματικό γλυπτό στην Αθηνά ή μια μικρή Άρκτο αφιέρωμα, ανάθημα στην Άρτεμη.

2. Λέαινα με χαίτη

Μουσείο Ακροπόλεως Αθηνών. Αρχαϊκός Παρθενών (~570 π.Χ.). Λέαινα με χαίτη που κατασπαράζει ταύρο, στο ανατολικό αέτωμα. Οι γλύπτες της εποχής δεν δίσταζαν, προκειμένου να δημιουργήσουν εντυπωσιακά γλυπτά, να προβούν σε υπερβολές. Το κεφάλι του αρσενικού λιονταριού, κυρίως λόγω της χαίτης, είναι το πλέον αναγνωρίσιμο κεφάλι ζώου στην ανθρώπινη κουλτούρα.

3. Λάθη κλίμακας στα αρχαϊκά αετώματα

Στον επίσης αρχαϊκό ναό (580 π.Χ.) της Αρτέμιδος στην Κέρκυρα στις γωνίες του σωζόμενου δυτικού αετώματος, της Γοργούς, η κλίμακα της γλυπτικής αλλάζει με λανθασμένο, αδέξιο τρόπο προκειμένου να προσαρμοστούν οι μορφές στις γωνίες. Αυτό το πρόβλημα λύθηκε οριστικά στην κλασική εποχή. (Στις τέσσερις γωνίες των αετωμάτων του Παρθενώνα ο Φειδίας εφαρμόζει ιδιοφυείς λύσεις, όλες ενταγμένες στην κλίμακα της σύνθεσης. Στις γωνίες του δυτικού αετώματος τοποθετεί ξαπλωμένους τους ποτάμιους θεούς Ιλισό και Κηφισό. ).

4. Λάθη σε αγγεία της αρχαίας τέχνης

Σε πάρα πολλά αγγεία της αρχαίας τέχνης διαπιστώνονται λάθη στις ζωγραφικές συνθέσεις. Ένα συνηθισμένο λάθος είναι ο αριθμός των ποδιών των αλόγων ενός άρματος. Σε ένα άρμα με τέσσερα άλογα πρέπει να ζωγραφιστούν δεκάξι πόδια αλόγων. Η «δύσκολη» σφαιρική επιφάνεια του αγγείου, η ταχύτητα της εκτέλεσης του έργου, η μαζική παραγωγή, ο περιορισμένος συνήθως χώρος που διαθέτει το αγγείο και άλλοι παράγοντες οδηγούσαν σε λάθη τους αγγειογράφους. Μετράμε ενίοτε, όχι 16 πόδια αλόγων αλλά 14, 15, 17 ή άλλο αριθμό.

5. «Η Κόμισσα ντ’ Ωσονβίλ», Ζαν Ωγκύστ Ντομινίκ Ενγκρ, 1845, Νέα Υόρκη, Συλλογή Φρικ

Ο Γάλλος νεοκλασικός ζωγράφος Ένγκρ, ο ζωγράφος της «αποθέωσης του Ομήρου», στο έργο του «Η Κόμισσα ντ’ Οσονβίλ» δείχνει το χέρι της Κόμισσας στο λαιμό της να φαίνεται στον καθρέπτη ενώ δεν θα έπρεπε να φαίνεται.

6. «Le Guitarrero», Eduard Manet, 1860, New York Metropolitan Museum of Art

To έργο του καινοτόμου, πρωτοπόρου Manet εκτέθηκε, για πρώτη φορά, στο Παρισινό Σαλόνι το 1861. Ο Manet, στον Ισπανό κιθαρίστα που ζωγραφίζει, φορά σακάκι από τη Μασσαλία και άλλα ρούχα από αυτά που βρίσκονται στο εργαστήριο του Manet. Ο Ισπανός κιθαρίστας που φορά γαλλικά ρούχα, μοιάζει μ’ έναν κρητικό βρακοφόρο που φορά στολή τσολιά. Ακόμη, ο αριστερόχειρας Ισπανός κιθαρίστας παίζει με μια κιθάρα δεξιόχειρα, με δυσκολία, την οποία δείχνει στην έκφραση του.

7. «Un bar aux Folies-Bergere», Eduard Manet, 1882, London, Courtauld Gallery

Ίσως το τελευταίο έργο του Manet, που ζωγράφισε ένα χρόνο πριν πεθάνει μόλις στα 51 του χρόνια. Ήταν βαριά άρρωστος και ζωγράφισε ένα αγαπημένο του μέρος: το μπαρ Φολί Μπερζέρ. Τα λάθη στο έργο:

α) Σε κανένα από τα τρία μπαρ Φολί Μπερζέρ δεν φαίνονταν τα νούμερα των καλλιτεχνών, ακροβατών… αλλά στο έργο φαίνεται ένας ακροβάτης άνω αριστερά.

β) Η σοβαρή θλιμμένη σερβιτόρα εικάζεται ότι είναι η Λίζα, ηρωίδα στο μυθιστόρημα του Εμίλ Ζολά «Η κοιλιά του Παρισιού». Στο μυθιστόρημα αυτό η Λίζα προκαλεί τον έρωτα κάποιου μέσα από ένα παιχνίδι με καθρέπτες. Ο Εμίλ Ζολά ήταν στενός φίλος του Manet. Στο έργο του Manet, το είδωλο της Λίζας απεικονίζεται σε άλλη θέση από τη σωστή. Τα κενά ανάμεσα στα χέρια και στο σώμα της Λίζας ζωγραφίζονται αλλιώς στη Λίζα και αλλιώς στο είδωλο της.

γ) Βλέπουμε μόνο το είδωλο ενός άντρα με μουστάκι και καπέλο, να συνομιλεί με τη Λίζα. Αυτός ο νεαρός άνδρας είναι ο ζωγράφος Jacques-Emile Blanche (1861- 1942). Δεν τον βλέπουμε παρά μόνο στον καθρέπτη.

8. «Ceci n’est pas une pipe»: Το παράδοξο του René Magritte

Λάθος, αυτή δεν είναι μια πίπα, είναι η εικόνα μιας πίπας. Ο René Magritte ζωγράφισε μια πίπα και σημείωσε κάτω από την εικόνα: «Ceci n’est pas une pipe» (αυτή δεν είναι μία πίπα). Ο ιδιοφυής σουρρεαλιστής ζωγράφος σχολίασε το αυτονόητο: Αυτό που βλέπετε δεν είναι μια πίπα αληθινή, είναι μια λάθος πίπα. Δεν μπορείς να τη γεμίσεις με καπνό και να καπνίσεις γιατί απλούστατα είναι ζωγραφιά, η εικόνα, μιας αληθινής πίπας.

Λάθος και αρχιτεκτονική

«Στην τέχνη δεν υπάρχουν θέσφατα, απόλυτες και αιώνιες αλήθειες. Κάθε καλλιτέχνης είναι γεμάτος από αβεβαιότητες και αμφιβολίες που τροφοδοτούν διαρκώς με νέες ιδέες την καλλιτεχνική δημιουργία και την καινοτομία», Τάσης Παπαϊωάννου, Αρχιτέκτων, Καθηγητής Αρχιτεκτονικής Ε.Μ.Π.

«Ένας γιατρός μπορεί να κρύψει τα λάθη του, αλλά ένας αρχιτέκτονας το μόνο που μπορεί να κάνει είναι να συμβουλέψει τον πελάτη του να φυτέψει κληματαριές». Frank Lloyd Wright, Αρχιτέκτων

«Ο αρχιτέκτονας κρύβει τα λάθη του, στην πρόσοψη ενός σπιτιού, με τον κισσό». Αγνώστου προελεύσεως.

Το «λάθος» στον φιλοσοφικό λόγο

«Των ημαρτημένων άνθρωποι μεμνέαται μάλλον ή των εύ πεποιημένων». (Τα λάθη τους θυμούνται περισσότερο οι άνθρωποι από τις σωστές πράξεις τους), είχε πει ο Δημόκριτος. Ο Ηρόδοτος, ο πρώτος Ιστορικός, μας θυμίζει: «Eπειχθήναι μεν νυν παν πρήγμα τίκτει σφάλματα» (Όταν βιαζόμαστε κάνουμε λάθη). «Είναι μεγάλο λάθος να μη διορθώνεις τα λάθη σου» υποστηρίζει ο Κομφούκιος. Ο Βολταίρος μας τονίζει ότι «πρέπει ν’ αγαπάμε την αλήθεια αλλά και να συγχωρούμε τα λάθη». Ο Άγγλος φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ, κατατάσσοντας τα λάθη, υποστηρίζει ότι «τα θρησκευτικά λάθη είναι επικίνδυνα ενώ τα φιλοσοφικά λάθη απλώς γελοία». Ο Γκαίτε, με το δικό του αξεπέραστο ύφος, μας λέει, ότι «τον άνθρωπο τον κάνουν συμπαθητικό τα λάθη του». «Η ελευθερία δεν αξίζει τίποτα αν δεν συμπεριλαμβάνει την ελευθερία να κάνεις λάθη» υποστηρίζει ο Μαχάτμα Γκάντι. «Για να βρούμε την αλήθεια μέσα μας πρέπει να ξεκινάμε από την έρευνα των λαθών μας» είχε πει ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν.

*Αρχιτέκτων, Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

**Αφιερωμένο στον αγαπημένο φίλο και συνεργάτη, διακεκριμένο ζωγράφο Αλέκο Φασιανό, που εδώ και δεκαετίες συζητάμε και κάνουμε ομιλίες για διάφορα θέματα της τέχνης και του πολιτισμού. Το κείμενο του άρθρου βασίστηκε στη συνομιλία μου με τον Αλέκο Φασιανό στο ΙΔΡΥΜΑ Μ. & Β. ΘΕΟΧΑΡΑΚΗ (20/5/2014), με θέμα «ΤΑ ΛΑΘΗ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ». Μετά την ομιλία, παρουσιάσαμε μια σύντομη παράσταση θεάτρου σκιών  με θέμα: «Ήταν ΛΑΘΟΣ η αρπαγή της Ωραίας Ελένης;». Τις φιγούρες του θεάτρου σκιών και τα σκηνικά φιλοτέχνησε ο Αλέκος Φασιανός ενώ τα κείμενα έγραψε ο υπογράφων.