Tenet ή… η τρέλα του μεγαλείου!

Υπάρχουν σκηνοθέτες που αφήνουν τη δουλειά τους να μιλήσει γι’ αυτούς χωρίς να πασχίζουν να επιδείξουν σε κάθε πλάνο τις αρετές τους. Υπάρχουν και οι άλλοι, εκείνοι που θέλουν να δείχνουν με κάθε τρόπο πόσο καλοί σκηνοθέτες είναι. Ομως κι αυτοί ακόμα, οι μεγάλοι, οι ιδιοφυείς, είχαν τη σύνεση να καταφύγουν και σε άλλες πηγές έμπνευσης, πέρα από τον εαυτό τους.

Ο Στάνλεϊ Κιούμπρικ πειραματίστηκε με όλα τα κινηματογραφικά είδη, αλλά συγχρόνως φρόντισε να εξασφαλίσει μια στέρεη φιλολογική βάση. Πίσω σχεδόν από κάθε ταινία του βρίσκεται ένα βιβλίο (από κλασική λογοτεχνία μέχρι αστυνομικά) και δεν ξέρουμε αν θα υπήρχε η ταινία χωρίς το βιβλίο – όσες αλλαγές κι αν έγιναν σε αυτό.

Ο μεγαλομανής Ορσον Γουέλς κατέφυγε στον Σέξπιρ και τον Κάφκα – και στις νουάρ ταινίες του, σε αντίστοιχα μυθιστορήματα. Αλλά και ο Χίτσκοκ, που δεν ήταν λιγότερο φιλόδοξος, ήταν εξίσου χαρισματικός στο να επιλέγει βιβλία και συγγραφείς. Ολες σχεδόν οι μεγάλες επιτυχίες του κρύβουν μέσα τους ένα καλό βιβλίο: «Ψυχώ», «Ρεβέκκα», «Τα πουλιά», «Δεσμώτης του ιλίγγου», «Σιωπηλός μάρτυς», «Ο άγνωστος του εξπρές», «Ο βρόχος», «Τα 39 βήματα».

Ο Κρίστοφερ Νόλαν αποδεικνύεται τελικά πιο φιλόδοξος απ’ όλους. Αφού εντρύφησε στο φιλμ νουάρ, το θρίλερ και τους ήρωες των κόμικς, στις τελευταίες ταινίες του κατέφυγε στην πιο δύσκολη και απαιτητική επιστημονική φαντασία: στη θεματική του χρόνου και τα χωροχρονικά παράδοξα και τις συνέπειές τους όχι μόνο για το άτομο αλλά και για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Το τελευταίο του έργο, το «Tenet», που το συνέλαβε και έγραψε ο ίδιος, είναι η φυσιολογική κατάληξη ενός χαρισματικού σκηνοθέτη που πάσχει από την… τρέλα του μεγαλείου: απλά, θέλει να τα κάνει όλα μόνος του! Υπέρμετρα μέσα, άψογη τεχνική, σκηνοθετική δεξιοτεχνία, χορταστική διάρκεια – λείπει κάτι;

Ισως το πιο σημαντικό. Οι ΙΔΕΕΣ! Ενας Κιούμπρικ («2001») βασίστηκε στον Αρθουρ Κλαρκ, ένας Τέρι Γκίλιαμ («Οι 12 πίθηκοι») στον Κρις Μαρκέρ, ένας Ταρκόφσκι («Σολάρις») στον Στανισλάβ Λεμ, ένας Ρίντλεϊ Σκοτ κι ένας Ντενί Βιλνέβ («Blade runner») στον Φίλιπ Κ. Ντικ. Και ο Κρίστοφερ Νόλαν… στον Κρίστοφερ Νόλαν!

Τόσα χρήματα, τόση δεξιοτεχνία, για να εξυπηρετηθεί μια ίντριγκα νηπιώδους πολιτικής σκέψης («καλός» πράκτορας CIA, «κακός» Ρώσος μεγιστάνας), να γυριστούν ατελείωτες σκηνές δράσης (που όμως έχουμε όλοι ξαναδεί), να λανσαριστεί ένα εύρημα για τον χρόνο που θα ταίριαζε περισσότερο σε video game… Κι όλα αυτά χωρίς την ελαφράδα και το χιούμορ του οποιουδήποτε Τζέιμς Μποντ, δοσμένα με τη σοβαροφάνεια ενός δράματος Αποκάλυψης.

Πάντα πίστευα ότι κάθε ταινία, όσο επιδέξια φτιαγμένη κι αν είναι, αξίζει όσο οι ιδέες που μας υποβάλλει μέσα από τη μορφή της. Το «Tenet» είναι η περίπτωση ενός υπερφιλόδοξου σκηνοθέτη ο οποίος, υπερτιμώντας τις δυνάμεις του, κατέληξε, παρά τις αναμφισβήτητες τεχνικές και σκηνοθετικές του αρετές, να φανερώσει ξεκάθαρα τα όρια και τις αδυναμίες του.

*σκηνοθέτης, διευθυντής Film Studies BA MA, New York College, Athens