Από το φακιόλι στην μπούρκα

Οταν ο Λουκάς Νοταράς είπε την περίφημη φράση «καλύτερα τούρκικο φακιόλι παρά καλύπτρα λατινική» (ή όπως τη μετέφερε πριν από λίγες μέρες ο ιερέας της Ραφήνας «χίλιες φορές του Τούρκου το σαρίκι μες στην Πόλη παρά να δω τιάρα») δεν το εννοούσε τόσο πολιτισμικά, όσο πολιτικά. Η Πόλη -σκιά του εαυτού της, βέβαια- αναζητούσε στήριξη στη Δύση και δεν την έβρισκε. Οπότε αυτό που είπε εξέφραζε πιο πολύ αγανάκτηση.

Η φράση με τον καιρό μυθοποιήθηκε. Και σήμερα έχει περισσότερο πολιτισμικές συνδηλώσεις. Η λογικά ορθή ερμηνεία της (στις μετέπειτα χρήσεις της) πρέπει να αναζητηθεί στο μίσος που προκύπτει από κάθε διάσπαση. Είναι γνωστό ότι οι εμφύλιοι είναι πιο αιματηροί από τους «κανονικούς» πολέμους. Το ίδιο συνέβη και με το σχίσμα. Ομως υπάρχουν και άλλα στοιχεία, πολιτισμικά. Ας σταθούμε εδώ στο ενδυματολογικό.

Ο ιερέας στη Ραφήνα είπε, μεταξύ άλλων, με αφορμή τη μετατροπή της Αγια-Σοφιάς σε τζαμί: «Δόξα σοι ο Θεός που την έκανε τζαμί. Δεν μου λέτε, ξέρετε πόσες γυμνές και γυμνοί το 24ωρο μπαίνανε στην Αγια-Σοφιά; Απειροι. (…) Γιατί την είχανε μουσείο. Μπαίνανε όλοι οι άχρηστοι μέσα, χωρίς να σέβονται τίποτα. Τώρα θα βγάλεις τα παπούτσια σου να μπεις μέσα. Θα μπεις μέσα γυμνός; Οχι. Θα σου φοράνε το ρουχαλάκι το τουρκικό και θα μπεις μέσα μια χαρά ντυμένος, χανουμάκι. Θα φορέσεις και την μπούρκα να μπεις μέσα. Δεν σου άρεσε με ρούχα να μπεις μέσα, αλλά γυμνωνόσουνα».

Σε μια κηδεία στη Γαλλία, πριν από μερικά χρόνια, στην οποία ήμουν παρών, ο θανών, Γάλλος και καθολικός στο δόγμα, κηδεύτηκε σε κλίμα κατάνυξης, σεβασμού, συγκίνησης. Ολοι ήταν μέσα στην εκκλησία. Αργότερα, μετά το τέλος της κηδείας, που ο κόσμος είχε μείνει στο προαύλιο να συζητά, είδα κάποιον που μου φάνηκε γνωστός. Εσπαγα το κεφάλι μου να θυμηθώ. Και μετά κατάλαβα: ήταν ο καθολικός ιερέας που έφευγε έχοντας βγάλει τα ράσα, ντυμένος πλέον με μακό μπλουζάκι, τζιν παντελόνι και αθλητικά παπούτσια!

Πιθανόν να έχει να κάνει με τους 5-6 αιώνες, εντέλει, συγχρωτισμού των ορθοδόξων με τους μουσουλμάνους ιερείς. Μπορεί να είναι και η θέληση να διατηρηθεί ατόφια η παράδοση, ώστε να δηλώνεται στους αιώνες ποιος είναι ο αυθεντικός χριστιανισμός και ποιος ο «φέικ». Ή η ιδέα της «καθ’ ημάς Ανατολής» και η δυτικοφοβία.

Ωστόσο τα πράγματα, «ενδυματολογικά» τουλάχιστον, είναι αρκετά σαφή ως προς τις εκλεκτικές συγγένειες: ο ορθόδοξος ιερέας δεν μπορεί να ανεχτεί τον «γυμνωμένο» τουρίστα, φυσικά δεν μπορεί να διανοηθεί τον εαυτό του με τζιν και αθλητικά παπούτσια, μπορεί όμως μια χαρά να φανταστεί γυναίκες με μπούρκα. Κάτι που είναι ταυτόχρονα πολιτισμικό και πολιτικό, όπως η επίμαχη φράση του Νοταρά. Ο ιερέας της Ραφήνας το είπε άλλωστε καθαρά: «Θα φορέσεις και την μπούρκα να μπεις μέσα»!