Η δύναμη και η αποτελεσματικότητα της τέχνης είναι να επικαλείται λανθάνουσες στην ψυχή μας συγκινήσεις. Καμιά φορά συμβαίνει, για παράδειγμα, ν’ αρχίσουμε την ανάγνωσή μας σε κατάσταση ηρεμίας ή ευχαρίστησης και να βρισκόμαστε, μετά από λίγες σελίδες ή γραμμές, βουτηγμένοι στο άγχος, σαν να έχει ανοίξει μέσα μας, ξαφνικά, μια πόρτα ξεχασμένη και μας οδηγεί σε ανησυχητικά τοπία.
Παρ’ όλα αυτά, μπορεί μια ανάγνωση να επιδράσει έντονα επάνω μας και χωρίς να επικαλείται το λανθάνον (αν γι’ αυτό εννοούμε ότι έχει ρίζες βαθιές στην ανθρώπινη φύση, που είναι έμφυτο και προσωπικό του καθενός, σε κάθε εποχή), αλλά επιδρώντας στο τυχαίο (πάνω σε ό,τι έχει τις ρίζες στην επιφάνεια και τις διαχέει σε κάτι το επίκαιρο, όπου ξυπνούν και λειτουργούν συμφέροντα και πάθη δεμένα μαζί του∙ και που, γι’ αυτόν τον λόγο, αναφέρεται στο ιστορικό εγώ, παρά –ή πριν από– το ανθρώπινο εγώ). Επηρεάζοντας το ήδη υπάρχον, ένας τέτοιος τρόπος ανάγνωσης δεν επικαλείται: υποκινεί.
Δημιουργείται λοιπόν μια νέα και διαφορετική σχέση ανάμεσα στον αναγνώστη και τον συγγραφέα. Το λογοτεχνικό κείμενο δεν είναι κάποιο σώμα που αισθανόμαστε να παίρνει ζωή με την επαφή και τη ζεστασιά της προσωπικότητάς μας, αλλά σκελετός που επάνω του πρέπει να πλάσουμε τις σάρκες για να γίνει, τελικά, σώμα: έχει την ανάγκη ενός αναγνώστη που είναι διατεθειμένος και σε θέση να το συμπληρώσει. Γιατί, όπου δεν είναι πλήρες, παραμένει σε αδράνεια, ανίκανο να υποκινήσει.
Τώρα, για να προσπαθήσουμε να ξεκαθαρίσουμε τι σημαίνει αυτή η διάθεση και να πλησιάσουμε στο συγκεκριμένο, θα πρέπει να ανατρέξουμε σε μια απεικόνιση. Αν δώσουμε στη λέξη «γλώσσα» την περιγραφική αξία του οικουμενικού και α-χρονικού μέσου επικοινωνίας και στη λέξη «διάλεκτο» την έννοια του μέσου επικοινωνίας, περιχαρακωμένου στη στενή κοινωνικότητα μιας επαρχίας του χρόνου, τότε θα μπορούμε να πούμε ότι, εκεί όπου το κείμενο της λογοτεχνίας είναι γραμμένο σε «διάλεκτο», το κείμενο τέχνης επικοινωνεί με τον αναγνώστη μέσα από τη «γλώσσα».
Συντακτικό και λεξικό της διαλέκτου αποτελούνται από ένα πλέγμα προβλημάτων που δεν εκλαμβάνονται κάτω από το είδος του ανθρώπινου, αλλά στη μοναδική ιδιαιτερότητα με την οποία παρουσιάστηκαν σε μια εποχή. Συνεπώς, χαρακτηριστικό της λογοτεχνίας είναι η συγχρονικότητα (σε αντίθεση με την α-χρονικότητα της τέχνης): η αξία της βρίσκεται λοιπόν μόνο στον χώρο του ιστορικού χρόνου όπου γεννιέται και απευθύνεται, και στον οποίο γίνεται κατανοητή γιατί μιλά γι’ αυτήν η διάλεκτος.
* oμότιμος καθηγητής ΑΠΘ
