Ο θεός του θεάτρου και το θέατρο του στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης Αθηνών

In vino veritas.

Τα θεατρικά έργα της ελληνικής αρχαιότητος αναδεικνύουν την υπεροχή των Ελλήνων στον αρχαίο κόσμο, περισσότερο από κάθε άλλη καλλιτεχνική δραστηριότητα. Το θέατρο είναι αποκλειστικά ελληνική δημιουργία. Τα «σύνορα» του τόσο εγκεφαλικού αρχαίου ελληνικού θεάτρου είναι για τον άνθρωπο και το πνεύμα του, όρια που δεν ξεπεράστηκαν ποτέ.

Αφετηρία της θεατρικής πράξεως υπήρξε η λαϊκή θρησκεία του Διόνυσου με τους χορούς και τα τραγούδια της. Η επανάληψη, η συνεχής βελτίωση, η εξέλιξη, οι νέες ιδέες, γέννησαν την τραγωδία και τα μεγάλα έργα της κλασσικής εποχής.

Μια αμφιμονοσήμαντη αντιστοιχία ορίζεται ανάμεσα στην αρχική λαϊκή θρησκεία του Διόνυσου, στα βάθη των αιώνων και στην αρχιτεκτονική του θεάτρου. Η διάταξη των αρχαίων θεάτρων είναι συμβατή και συνεπής με τις ανάγκες της λειτουργίας των.

Η αρχιτεκτονική είναι η επιθυμία μιας εποχής εκφρασμένη στο χώρο.

Mies van der Rohe, 1886-1969, Γερμανός αρχιτέκτονας

Τα παλαιότερα θεατρικά δρώμενα ήταν τα τραγούδια και οι χοροί. Ένας ισοπεδωμένος χώρος, όπως ένα αλώνι, έγινε η «μήτρα» του θεάτρου. Ονομάστηκε ορχήστρα αφού εκεί γινόταν η όρχησις( χορός). Στη μέση της ορχήστρας ο βωμός του Διόνυσου, η Θυμέλη, στης οποίας την πρόθυση καθόταν και έπαιζαν οι αυλητές. Γύρω ο κόσμος όρθιος παρακολουθούσε, ώσπου δημιούργησαν ένα ομόκεντρο πρανές, το κοίλον, που θα χαρακτηρίζει για πάντα το αρχαίο θέατρο μαζί με την ορχήστρα. Στο κοίλον πλέον καθόταν οι θεατές για να παρακολουθούν τις παραστάσεις. Η ορχήστρα ήταν εφεύρημα του 6ου αι π.Χ. ενώ το κοίλον του 5ου αι π.Χ. Η ιδέα όμως των θεαμάτων, του θεάτρου και της θεατρικής πράξεως βρίσκεται στα βάθη των αιώνων παρέα με το αίσθημα της «ένθεης» μέθης.

Η δημιουργία του θεάτρου είναι  μια καθαρά ελληνική ιδέα. Τα τραγούδια και οι χοροί  προς τιμήν του Διόνυσου ήταν η αρχή. Η εξέλιξη έφερε το λόγο και τους υποκριτές( Θέσπις), την τραγωδία και τα αξεπέραστα ποιητικά έργα της κλασσικής εποχής. Τα αρχαία ελληνικά δραματικά θεατρικά έργα τοποθετούνται στην κορυφή των κορυφών κάθε άλλης πολιτιστικής εκδηλώσεως και αποδεικνύουν με τεκμηριωμένο τρόπο, την υπεροχή του ελληνισμού στον αρχαίο κόσμο. Αυτά τα έργα θέτουν όρια για τον άνθρωπο και το πνεύμα του, που δύσκολα θα ξεπεραστούν.

 480 π.Χ. Αισχύλου, Πέρσες, 240, 244. Η βασίλισσα των Περσών Άτοσσα, μητέρα του Ξέρξη ζητά από τον Χορό πληροφορίες για τους Αθηναίους. Ρωτά αν είναι πλούσιοι. Της απαντά ο Χορός:

Χορός: Αργύρου πηγή τις αυτοίς έστι, θησαυρός χθονός.(Έχουν βρει μια πηγή ασημιού, ένα θησαυρό στα σωθικά της γης.) Εκεί στο Λαύριο.

Μετά η βασίλισσα ρωτά πάλι τον Χορό αν οι Αθηναίοι είναι δούλοι ή υπήκοοι κάποιων.

Χορός: Ούτινος δούλοι κέκληνται φωτός ουδ` υπήκοοι. (Δεν είναι δούλοι ούτε υπήκοοι κανενός.- είναι ελεύθεροι άνθρωποι)

Λίγο μετά ο Αγγελιαφόρος λέει στη βασίλισσα:

Όλος ο στρατός μας χάθηκε. Και το ημερολόγιο έλεγε 480 π.Χ.

Κάποιοι ελεύθεροι άνθρωποι τόλμησαν και πέτυχαν το ακατόρθωτο. Το 480 π.Χ. οι ελεύθεροι Αθηναίοι νίκησαν, την υπερδύναμη της εποχής, τους χρυσοφόρους Μήδους. Αυτή η χρονολογία, το 480 π. Χ. είναι η συμβατική αρχή της λεγόμενης κλασικής εποχής. Είναι όμως ταυτόχρονα το ξεκίνημα της Δημοκρατίας, της Δικαιοσύνης, της μεγάλης Αρχιτεκτονικής, της γλυπτικής, της ζωγραφικής, της αγγειογραφίας,  του Θεάτρου, της Φιλοσοφίας, των Επιστημών, της τεχνολογίας… η αρχή του Δυτικού Πολιτισμού.

Το θέατρο του Διονύσου στη Νότια κλιτύ της Ακροπόλεως Αθηνών.

Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου στη νότια πλαγιά της Ακροπόλεως Αθηνών είναι ο πλέον πολύτιμος αρχαιολογικός οδηγός για την εξέλιξη της Αττικής τραγωδίας. Τον 6ο αιώνα π.Χ. η κυκλική ορχήστρα είχε διάμετρο 24,5μ. και βρισκόταν νοτιότερα. Τον 5ο αι π.Χ., φάση Νικία, η ορχήστρα μετετέθη βορειότερα. Ανάμεσα στην ορχήστρα και τον πρώτο Ναό του Διονύσου χτίστηκε μια στοά. Η 3η φάση του 330 π.Χ., περίπου η σημερινή, είναι ένα από τα έργα του ρήτορα Λυκούργου. Τα καθίσματα, εδώλια, όλα από Πειραϊκό λίθο, τον λεγόμενο ακτίτη λίθο που λατομευόταν στις πειραϊκές ακτές. Η ορχήστρα μετατοπίζεται βορειότερα και δημιουργείται αγωγός ομβρίων εξαιρετικής κατασκευής και τεχνικής επάρκειας. Υπάρχει και μεταγενέστερη φάση στα ελληνορωμαϊκά χρόνια. Το Ωδείον του Περικλέους (440 π.Χ.) αλλά και οι διαδοχικές φάσεις ανακατασκευής δημιούργησαν ασυμμετρίες στη σύνθεση του θεάτρου του Διονύσου.

Η πρώτη σειρά θέσεων, εδωλίων, προεδρίαι, του κοίλου αποτελείται από μαρμάρινους θρόνους οι οποίοι αντιγράφουν τη μορφή ξύλινων καθισμάτων. Φέρουν επιγραφές που αφορούν τους αξιωματούχους που κάθονταν. Το διάζωμα του θεάτρου του Διονύσου, συμπίπτει με τμήμα του αρχαίου περίπατου, ο οποίος περιβάλλει το βράχο της Ακροπόλεως. Πάνω από αυτό το διάζωμα το κοίλο διαμορφωνόταν με τη λάξευση του φυσικού βράχου. Χωρούσε περίπου 17.000 θεατές. Το θέατρο, οι 2 ναοί του Διονύσου, ο ιερός περίβολος, τα χορηγικά μνημεία, ο βωμός, τα γλυπτά και τα διάφορα αφιερώματα και αναθήματα στο Θεό διαμόρφωναν ένα μοναδικό σύνολο λατρείας του Διόνυσου που όμοιο του δεν υπήρχε στον αρχαίο κόσμο.

Η αφετηρία και η βάση του θεάτρου, όπως και κάθε μορφής τέχνης, είναι η ποίηση και η μαγεία. Αν λείψουν αυτά, δεν υπάρχει θέατρο.

Κάρολος Κουν, 1908-1987, Ο Ιδρυτής του Θεάτρου Τέχνης

Εν οίνω αλήθεια(“in vino veritas”) . Αλκαίος, 7-6ος αιών π.Χ., Αρχαίος λυρικός ποιητής.

Ω! Βάκχε, Διόνυσε, Διθύραμβε που γεννήθηκες από δύο «θύρες»: Από τον μηρό του πατέρα σου Δία και την κοιλιά της μητέρας σου, της  πριγκίπισσας Σεμέλης.

Ω! Διόνυσε Θεέ του αμπελιού, του κρασιού, του χορού, του Θεάτρου, της ιερής μέθης, του ιερού γάμου, του ιερού πάνθηρα και της ιερής χειρονομίας του « ανακαλύπτεσθαι» της Αριάδνης.

*Αρχιτέκτων, Ιστορικός Αρχιτεκτονικής, Ιστορικός Τέχνης.

** Αφιερώνεται στην κόρη μου Ειρήνη, αρχαιολόγο, που ασχολήθηκε στα μεταπτυχιακά της με τον Διόνυσο.