Ο Γιούργκεν Χάμπερμας γιόρτασε πριν από τέσσερις μέρες τα γενέθλιά του και η «Εφ.Συν.» τον τιμά με αυτό το αφιέρωμα στο έργο και την προσωπικότητά του. Ο μεγάλος αυτός φιλόσοφος συνεργάζεται με την εφημερίδα μας από την πρώτη στιγμή της έκδοσής της. Πολλές από τις πολιτικές παρεμβάσεις του σε διεθνές επίπεδο έχουν δημοσιευτεί, κατά αποκλειστικότητα, στην εφημερίδα μας. Ο Τ. Τσακίρογλου έχει συνομιλήσει μαζί του σε συνέντευξη που δημοσιεύθηκε τον Ιούλιο του 2013 με αφορμή τη διοργάνωση του Παγκόσμιου Συνεδρίου Φιλοσοφίας στην Αθήνα.
Οπως συνηθίζεται στα γενέθλια, μιλάμε για τον χαρακτήρα του τιμώμενου. Στη γερμανική γλώσσα χρησιμοποιείται ένας όρος της ελληνικής γλώσσας για να περιγράψει ο ομιλητής την προσωπικότητα του τιμώμενου. Ο όρος αυτός είναι ο charakteristik (χαρακτηρισμός): Ποιος είναι ο άνθρωπος ή το άτομο, ως ψυχο-πνευματική ολότητα για τον οποίο μιλάμε;
Οι αναλύσεις για το έργο και την προσωπικότητα του Χάμπερμας εκτείνονται σε βιβλία επί βιβλίων. Για να καταλάβουμε, όμως, όλοι ποιος είναι ο Χάμπερμας (δεν έχω καμία αμφιβολία ότι όλοι γνωρίζουμε!) σχεδίασα ένα ανθολόγιο κρίσεων, απόψεων και στάσεων από ανθρώπους της γενιάς του, από ανθρώπους με τους οποίους έζησε και συνεργάστηκε μαζί τους. Στο πρόσφατο βιβλίο μου με τον τίτλο «Ο Γιούργκεν Χάμπερμας και το πνεύμα της εποχής μας» (εκδόσεις Σάκκουλα), χαρακτηρίζω τον καθηγητή μου «την αυτοσυνείδηση της γερμανικής κοινωνίας». Ας δούμε όμως πώς χαρακτηρίζουν τον μεγάλο φιλόσοφο οι Αξελ Χόνετ, Γιόσκα Φίσερ και Βόλφγκανγκ Σόιμπλε.
Ο Αξελ Χόνετ είναι μαθητής του Χάμπερμας και τον διαδέχθηκε στη θέση του στο Πανεπιστήμιο της Φρανκφούρτης. Σημειώνει, λοιπόν, σε ερώτηση εάν ο Χάμπερμας αποτελεί πρότυπο ακαδημαϊκής δραστηριότητας για τον ίδιο: «Οργάνωνε τα σεμινάρια όπως ο καθένας μας, ιδιαίτερα το σεμινάριο για τους υποψήφιους διδάκτορες. Ενδιαφερόταν πρωτίστως για την ενσωμάτωση των αλλοδαπών φιλοξενουμένων. Γι’ αυτό κάθε φορά, μετά το σεμινάριο, οι συζητήσεις συνεχίζονταν στην ταβέρνα “Διόνυσος” (σ.σ.: οι ιδιοκτήτες ήταν ελληνικής καταγωγής) […] η πρώτη αρχή της συνεργασίας του με τους υποψήφιους διδάκτορες ήταν η ισότητα στην επικοινωνία και την επαφή». Και στην ερώτηση εάν θα μπορούσε επιγραμματικά να εκφράσει τον πυρήνα της σκέψης του Χάμπερμας, δηλώνει: «Επινόησε έναν άλλο τύπο (μία άλλη μορφή) του Λόγου (Vernunft), τον επικοινωνιακό Λόγο, ο οποίος απαλλάσσεται από τα εργαλειακά δεσμά (τα συμφέροντα της δύναμης και της ισχύος) και υποστασιοποιεί τα στοιχεία της επικοινωνιακής διυποκειμενικότητας».
Ο Γιόσκα Φίσερ, ο οποίος διετέλεσε μεταξύ άλλων και υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας, γράφει για τον Χάμπερμας κατά τη δεκαετία του 1960: «Ο Χάμπερμας ως δάσκαλος με εντυπωσίασε. Είναι μια πνευματική φιγούρα, ένα μέγεθος που διαμορφώνει συνθήκες. Τα χρόνια 1968/69 παρακολουθούσα τις παραδόσεις του σε ένα αμφιθέατρο που ήταν υπερπλήρες. Στο σεμινάριο του Σαββάτου (10 το πρωί), καθόμουν στις πίσω σειρές και μπροστά μου ήταν οι συνεργάτες-βοηθοί του: Oskar Negt, Albrecht Wellner και Claus Offe». Στην ερώτηση τι έμαθε από τον Χάμπερμας, ο Φίσερ αναφέρει με παρρησία δυο βασικά και θεμελιώδη μοτίβα της πολιτικής σταδιοδρομίας του: τον εκδυτικισμό της Γερμανίας και την πολιτική ιδέα του «συνταγματικού πατριωτισμού (Verfassungspatriotismus)» που αντικατέστησε τον απαρχαιωμένο εθνικισμό.
Ενας άλλος της γενιάς του είναι ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε (γεννήθηκε το 1942) και είναι γνωστός στην ελληνική πολιτική κοινωνία για τις απόψεις του περί λιτότητας και δημοσιονομικών πλεονασμάτων. Υπήρξε ο πρωταγωνιστής στον σχεδιασμό και την εφαρμογή των «τεχνοκρατικών μνημονίων» για την Ελλάδα. Πώς χαρακτηρίζει λοιπόν ο Σόιμπλε τον Χάμπερμας; Στην ερώτηση γιατί οι συντηρητικοί κύκλοι στη Γερμανία διαπιστώνουν ότι η συνάντηση του Χάμπερμας με τον καρδινάλιο, τότε, Ράτζινγκερ (μετέπειτα Πάπα της Ρώμης) σηματοδοτεί μια «στροφή» στη σκέψη του φιλοσόφου, ο Σόιμπλε επισημαίνει: «Το αποφασιστικό συμβάν για μένα, για να αντιληφθώ διαφορετικά τον Χάμπερμας, ήταν η ομιλία του “Πίστη και Γνώση” (2001) κατά τη βράβευσή του από τον Σύλλογο Γερμανών Εκδοτών. Τότε κατανόησα ότι οι απόψεις του για το ανθρώπινο γονιδίωμα ήταν και διαφοροποιημένες και ορθές. Πρωτύτερα δεν τον είχα καταλάβει». Σημειώνω εδώ, ως πολιτική παρένθεση, ότι ο Σόιμπλε ούτε και σήμερα (2020) έχει καταλάβει τι θα πει «μεταεθνική συνθήκη» και ότι το εθνικό κράτος έχει αγγίξει το ιστορικό τέλος του.
Επειτα από αυτό το ανθολόγιο (ενδεικτικό εξάλλου) για την προσωπικότητα του Χάμπερμας, καταλήγουμε στο θεωρητικο-πολιτικό συμπέρασμα: ο Χάμπερμας έγινε αυτό που έγινε, δηλαδή ο αδιαφιλονίκητος και αδιαμφισβήτητος πνευματικός ηγέτης της εποχής μας, επειδή εργάστηκε με ακαδημαϊκό ήθος και παρρησία, επειδή δούλεψε γι’ αυτή την κοινωνία και τον δίκαιο μετασχηματισμό της, χωρίς να υποκύψει στις Σειρήνες του εργαλειακού Λόγου. Είναι και θα είναι ο εκφραστής του «καθαρού» πνεύματος και στη φιλοσοφία και την πολιτική.
* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης
