Σκεφτείτε πόσο εύκολα συμβιώσαμε με την οικονομική καραντίνα και πώς θα αντιδρούσαμε αν, τρεις μήνες πριν, κάποιος: κούρευε μεροκάματα, έβαζε λουκέτο σε χιλιάδες μικρομάγαζα, συμπίεζε τις δουλειές, «μόλυνε» τις ζωές με την ανασφάλεια του απλήρωτου λογαριασμού, της διαταγής πληρωμής, της απειλής της κατάσχεσης, με τον εφιάλτη του άδειου ψυγείου. Η αλήθεια είναι ότι τους τελευταίους μήνες ζούμε αυτήν τη δυστοπική πραγματικότητα και ευχόμαστε η επιστροφή στην καθημερινότητα να γίνει με τις λιγότερες απώλειες.
Τι έκανε το χθεσινό απαράδεκτο να γίνει σήμερα αποδεκτό; Προφανώς ο φόβος. Αν παραβλέψουμε την αφορμή, τον κορονοϊό δηλαδή, και επικεντρωθούμε στην ουσία, στον φόβο, τότε διαπιστώνουμε πόσο εύκολα μπορεί το αύριο να γίνει πολύ πιο δυσάρεστο από το χθες. Το αντιλαμβανόμαστε, άλλωστε, και από τον δημόσιο διάλογο που έχει ξεκινήσει και που αφορά το κόστος της επερχόμενης ύφεσης. Οι ηγεσίες αναφέρονται σε θύματα που τα αντιμετωπίζουν ως κάτι το αναπόφευκτο, προκειμένου ο πλανήτης να επιστρέψει στο χθες.
Μέχρι το ξέσπασμα της πανδημίας, όλοι γνωρίζαμε τη δύναμη του φόβου, αλλά όλοι τον ξορκίζαμε για να μη βιώσουμε την ισχύ του. Ο κορονοϊός, όμως, αποδείχθηκε ισχυρότερος από τα ξόρκια και έδωσε τη δύναμη στις ηγεσίες να εξαντλήσουν τα περιθώρια ισχύος τους. Στο όνομά του, δισεκατομμύρια άνθρωποι βρέθηκαν κλεισμένοι στα σπίτια τους να «τρέφονται» με τηλεοπτικά σκουπίδια που είτε τους αποχαύνωναν είτε σκορπούσαν κατά κύματα τον φόβο για το σήμερα και την ανασφάλεια για το αύριο. Και έτσι, ο φόβος της ΜΕΘ μετέτρεψε κατακτήσεις και δικαιώματα σε «παράπλευρες απώλειες» του πολέμου με έναν άγνωστο, μυστηριώδη και ανεξερεύνητο ιό.
Σε όλες τις χώρες που διαπνέονται και υπερασπίζονται τις αρχές και τις αξίες της φιλελεύθερης δημοκρατίας, οι άνθρωποι ένιωσαν ανυπεράσπιστοι απέναντι στην ασύδοτη χρήση του υπερόπλου που λέγεται φόβος. Ηταν μία αντίδραση προβλέψιμη για τις ηγεσίες, οι οποίες με αλγόριθμους γνωρίζουν και προβλέπουν σχεδόν όλες τις πτυχές της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί ηγέτες εμφανίστηκαν αρχικά αμήχανοι και, στη συνέχεια, με άλλοθι το «δημόσιο συμφέρον» και την ανωτέρα βία, αξιοποίησαν εξουσίες χωρίς να επιτρέπουν σε κανέναν να εναντιώνεται σε αυτές. Οι παλινωδίες του Τραμπ και του Τζόνσον, η καιροσκοπική συμπεριφορά του Μπολσονάρο, ο αυταρχισμός του Χι, η ολοκληρωτική στάση των Πούτιν και Ερντογάν, η αδιαλαξία της Μέρκελ, είναι μερικά αλλά κραυγαλέα παραδείγματα της αλλαγής στον τρόπο πολιτικής διαχείρισης στην εποχή του φόβου.
Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το γεγονός ότι στον διεθνή Τύπο και σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά, έχουν αρχίσει να εμφανίζονται όλο και πιο συχνά αναλύσεις, στις οποίες άλλοτε καλυμμένα και άλλοτε ξεκάθαρα διατυπώνεται η άποψη ότι η μεγάλη μάχη δεν είναι αυτή που δίνεται για την ανακοπή του κορονοϊού, αλλά η άλλη, αυτή που ακολουθεί και αφορά την υπεράσπιση της Δημοκρατίας όπως την ξέρουμε και στην περιστολή της αυθαιρεσίας της εξουσίας.
Η αλήθεια είναι ότι την κληρονομιά του φόβου, ακόμα και όταν περάσει το αίτιο που τον προκαλεί, πολύ δύσκολα την αποβάλλουμε. Το είδαμε με την κληρονομιά της 11ης Σεπτεμβρίου. Το διαπιστώσαμε με την κληρονομιά των τρομοκρατικών επιθέσεων του ISIS. Το ζήσαμε με την κληρονομιά επιδημιών όπως του AIDS, ακόμα και του Εμπολα. Οι κληρονομιές του φόβου έκαναν τις ζωές των ανθρώπων πιο δύσκολες, πιο πολύπλοκες, πιο ανελεύθερες και πιο φοβικές. Επέβαλλαν περιορισμούς στην ιδιωτικότητα, στη συμπεριφορά, στην έκφραση, στην επικοινωνία. Σε κάθε επιδρομή του φόβου η δημοκρατία στένευε και κόνταινε.
Δυστυχώς, το ίδιο φαίνεται να επαναλαμβάνεται και τώρα με αφορμή τον COVID-19. Εργασιακά κεκτημένα καταργούνται, δικαιώματα αμφισβητούνται, όρια καταπατώνται. Πλέον νέα ερωτήματα αναφύονται: Πόσα από τα χθεσινά κεκτημένα θα επανέλθουν; Τι επιπλέον θυσίες θα κληθούν να υποστούν οι πολλοί με άλλοθι το τέλος της ύφεσης; Ποιες «κατακτήσεις» θα τεθούν υπό αμφισβήτηση στην επόμενη επέλαση του φόβου;
Με τον έλεγχο του κορονοϊού, οι προκλήσεις που θα κληθούν να αντιμετωπίσουν οι ηγεσίες θα είναι τεράστιες. Και η σοβαρότερη από όλες είναι μία ανθρωπιστική κρίση στην οποία κράτη θα βυθιστούν στην ανέχεια και απελπισμένοι, άνεργοι και όσοι έχασαν περιουσιακά στοιχεία, θα στρέφονται εναντίον εκείνων που είναι καλύτερα. Εάν οι κυβερνήσεις αγνοήσουν το μέγεθος αυτής της ανθρωπιστικής κρίσης και καταφύγουν στην καταστολή, τότε μία κοινωνική και πολιτική κατάρρευση είναι πιθανή. Με λίγα λόγια, το μεγάλο στοίχημα της επόμενης μέρας είναι η δημοκρατία που η πανδημία έβαλε σε… καραντίνα.
* δημοσιογράφος, συγγραφέας
