Στρατηγικές για το 2020 και εικόνες – Ολα σταθερά

Θα χιονίσει ή όχι; Πρόκειται για ένα ερώτημα που αφορά τα χιονοδρομικά και του λάτρεις του σκι. Ωστόσο, οι κοινωνικές προβλέψεις δεν έχουν καλό ιστορικό επιδόσεων. Οι προβλέψεις του 1960 για υπερπληθυσμούς και μαζικούς λιμούς που θα έπλητταν εκατομμύρια ανθρώπους δεν πραγματοποιήθηκαν. Ούτε οι προβλέψεις για άμεση εξάντληση των πετρελαϊκών πόρων του πλανήτη του 1970 «μέσα στην επόμενη δεκαετία» ή του 1995. Αυτά και άλλα είχαν κάνει τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν να παρατηρήσει ότι η κοινωνική επιστήμη τελειώνει στο σημείο που ξεκινούν οι προβλέψεις.

Παρ’ όλα αυτά, μπορούμε τουλάχιστον να βγάλουμε συμπεράσματα από το «στρατηγικό θεματολόγιο», όπως ονομάζει στους στόχους της από το 2020 έως το 2024 η Ε.Ε.

Ο στόχος της προστασίας των πολιτών και των ελευθεριών μεταφράζεται σε ενίσχυση των εξωτερικών συνόρων της Ευρώπης, πρόληψη της παράνομης μετανάστευσης και της εμπορίας ανθρώπων και καταπολέμηση της τρομοκρατίας και του εγκλήματος στον κυβερνοχώρο. Περιλαμβάνει επίσης την αύξηση της ανθεκτικότητας της Ε.Ε. σε φυσικές και ανθρωπογενείς καταστροφές. Εδώ, το εντυπωσιακό είναι ότι εμπλέκονται πολιτικές (όπως η εμπορία ανθρώπων), με τις οποίες κανείς δεν διαφωνεί, με πολιτικές που εγείρουν ερωτήματα ως προς τους πραγματικούς στόχους και τα κίνητρα.

Οι άλλοι στόχοι του θεματολογίου, όπως η ανάπτυξη μιας ισχυρής και ζωντανής οικονομικής βάσης, η οικοδόμηση μιας κλιματικά ουδέτερης, πράσινης, δίκαιης και κοινωνικής Ευρώπης, η προώθηση των ευρωπαϊκών συμφερόντων και αξιών σε παγκόσμια κλίμακα (με στήριξη του ΟΗΕ, σε συνεργασία με τον μεταρρυθμισμένο Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και τη στενή συνεργασία με το ΝΑΤΟ κ.λπ.), είναι οι συνήθεις φιλόδοξοι στόχοι. Στον ρευστό, νεωτερικό κόσμο, αρκετά που θα έπρεπε να είναι αυτονόητα τείνουν να είναι «παράπλευρες απώλειες» μιας κοινωνίας καθοδηγούμενης από το κέρδος και προσανατολισμένης στην κατανάλωση.

Η κριτική που ασκείται σε αυτούς τους στόχους είναι ότι πίσω βρίσκεται πάντα η φροντίδα για τις τράπεζες, τις αγορές, τις ευνοούμενες εταιρείες και, κυρίως, τα ευνοούμενα πρόσωπα. Παρά την αποτυχία του, υπάρχει εμμονή στο εξής υπόδειγμα: ο καλύτερος τρόπος για να μειωθεί η φτώχεια είναι να αφήσουμε τους πλούσιους να γίνουν πλουσιότεροι.

Οι ανησυχίες που έχουν ανακύψει ήδη στις πλούσιες κοινωνίες γύρω από την ισορροπία εργασίας και ζωής, γύρω από τον περιορισμό της σπατάλης για μια πιο απλή ζωή και γύρω από το «πώς θα φερθούμε καλύτερα στη Γη», εκφράζουν μια αύξουσα δυσαρέσκεια και εύλογη δυσπιστία απέναντι στα αμιγώς οικονομικά κριτήρια της ευημερίας. Το εύφλεκτο μείγμα της αύξουσας κοινωνικής ανισότητας και των δεινών της φτώχειας είναι αυτό που κανείς δεν θέλει να βλέπει.

Είναι θλιβερή η παραδοχή ότι ο ανθρώπινος κόσμος θα μείνει βαθιά άνισος∙ ότι η γέννηση θα καθορίζει τις ευκαιρίες ζωής. Το παιδί που θα γεννηθεί το 2020 σε μια σχετικά πλούσια χώρα θα έχει πιθανότητες να μην κινδυνέψει ποτέ από ασιτία, θα έχει στέγη, παιδική ηλικία και σχολείο. Θα του δοθούν ευκαιρίες για εργασία και σταδιοδρομία. Το παιδί που θα γεννηθεί σε μια φτωχότερη χώρα –ειδικότερα εκτός της μεσαίας τάξης της χώρας του– θα αγωνιστεί για να ζήσει. Θα είναι εργαζόμενο από τα τρυφερά χρόνια του, χωρίς παιδική ηλικία, χωρίς σχολείο. Οι εργασιακές ευκαιρίες του θα είναι περιορισμένες και το προσδόκιμο ζωής του χαμηλότερο. Αυτό ακριβώς σημαίνει παγκόσμια ανισότητα: ριζικά διαφορετικές ευκαιρίες ζωής, θεμελιωμένες στο απλό γεγονός της γέννησης.

Αλλάζει αυτός ο κόσμος; Αυτός ο κόσμος αλλάζει. Αλλά, βλέπετε, αυτοί που τον κυβερνούν βάζουν στόχους συντήρησης και όχι αλλαγής. Ηδη, αυτή η επίγνωση αποτελεί κίνητρο να κατανοήσουμε καλύτερα πώς αναπαράγεται η παγκόσμια ανισότητα και πώς τροφοδοτείται μαζί με τους αποκλεισμούς των ανθρώπων στο εσωτερικό των χωρών. Μετά την κατανόηση, υπάρχει πιθανότητα της εξάλειψής τους.

Ούτως ή άλλως, ο κυρίαρχος λόγος «ανάπτυξης» ως ρυθμός μεταβολής του ΑΕΠ είναι και αμφιλεγόμενος και μονοσήμαντος. Δεν έχει να πει τίποτα για τη φτώχεια και την κατανόηση των αυξουσών ανισοτήτων. Το χειρότερο είναι ότι η κρατούσα πολιτική τάξη αντιμετωπίζει τις ανισότητες ως πρόβλημα νόμου και τάξης. Δεν αναγνωρίζει ότι η «ανάπτυξη», εντέλει, αποτελεί ζήτημα ανθρωπιάς κι ελευθερίας που η έκτασή της οφείλει να είναι δέσμευση, με ταυτόχρονες απόπειρες κατάργησης της «ανελευθερίας» – όπως η τυραννία, οι λιμοί ή η φτώχεια.

Σε σχέση με την πικρή εμπειρία, στην Ελλάδα υπάρχει κάποια πιθανότητα να μάθουμε κάτι από τις εναλλακτικές μορφές ανθρώπινης ανάπτυξης στο εργαστήρι που λέγεται Κόσμος. Αρκεί να μην ψάχνουμε μόνο στα χιόνια για να δούμε άσπρη μέρα. Καλή χρονιά!