Εουτζένιο Μοντάλε: η πρώτη προσέγγιση

Μπορούμε να διηγηθούμε τη συνάντηση με την ποίηση ενός ποιητή που αγαπήσαμε; Μπορούμε να αφηγηθούμε πώς τον διαβάσαμε και πώς μίλησαν στην ψυχή μας οι στίχοι του; Αυτό θα προσπαθήσω να κάνω περιγράφοντας πώς συνάντησα την ποίηση του Εουτζένιο Μοντάλε, το 1966.

Ο μόνος τρόπος είναι να κάνεις λίγη αυτοβιογραφία, την αυτοβιογραφία ενός αναγνώστη όπως εγώ, στα είκοσί μου χρόνια, με μόνο εφόδιο τα σχολικά αναγνώσματα μιας άλλης χώρας και κουλτούρας, της Ελλάδας, που πέφτει για πρώτη φορά πάνω στους στίχους του Ιταλού Μοντάλε, δεν τους καταλαβαίνει, και γι’ αυτό μένει με ανοιχτό το στόμα και εντυπωσιάζεται.

Γι’ αυτήν ακριβώς τη στιγμή θα ήθελα να μιλήσω, την προ-ερμηνευτική στιγμή, για εκείνο το δεν καταλαβαίνεις που όμως κεντρίζει τη φαντασία, για εκείνη τη στιγμή όπου ένα νέο γλωσσικό σύμπαν ανοίγεται μπροστά σου σαν μια άγνωστη γη, γεμάτη περιπέτεια και μυστήριο, και από αυτό το γλωσσικό σύμπαν αντιλαμβανόμαστε το νεωτερικό μόνο μέσα από ομάδες λέξεων και επιθέτων που είναι ακόμη εξωπραγματικά και σχεδόν εκτός γραμματικής.

Τα ιταλικά ήταν μια ξένη γλώσσα τρομερά δύσκολων ποιητών όπως ο Δάντης, ο Πετράρχης, ο Λεοπάρντι, μ’ άλλα λόγια ήταν μια γλώσσα που δεν μου ανήκε και που δεν μιλούσα ακόμη. Ετσι ήταν περίπου η κατάσταση όταν σε ένα φοιτητικό περιοδικό διάβασα για πρώτη φορά ένα ποίημα του Μοντάλε. Και όπως είπα, δεν κατάλαβα τίποτε. Αλλά μπορεί να συμβεί να καταλάβεις χωρίς να καταλάβεις;

Μετά από χρόνια διάβασα, στο δοκίμιο του Ελιοτ για τον Δάντη, ότι δεν ήταν το νόημα αλλά η καθαρότητα των εικόνων που τον είχε σημαδέψει στην πρώτη συνάντηση με τη «Θεία Κωμωδία», παρά την ελάχιστη ή και παντελή άγνοια των ιταλικών. Γράφει ο Ελιοτ: «Οι καθαρές εικόνες του Δάντη αποκτούν μεγάλη ένταση από το γεγονός ότι έχουν κάποιο νόημα∙ αλλά δεν είναι αναγκαίο για μας να ξέρουμε ποιο είναι το νόημα, στη συνειδητή μας επίγνωση της εικόνας πρέπει να κατανοήσουμε ότι υπάρχει ένα νόημα».

Από τους στίχους εκείνου του ποιήματος του Μοντάλε που είχε πέσει στα χέρια μου και από άλλους που διάβασα αργότερα, μου έφτανε μια νέα μουσική, που παλλόταν μέσα μου με τρόπο μοναδικό. Ολόκληρη η ιταλική ποιητική μου εμπειρία γεννιόταν απ’ αυτούς τους ήχους, απ’ αυτές τις λέξεις, από αυτόν τον αυστηρό Μοντάλε, από τη συνομιλία με ένα τοπίο ή μια μέρα σκοτεινή ανυπέρβλητης λάμψης.

* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ