Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πόλεμοι της κουλτούρας
ΜΟΤΙΟΝΤΕΑΜ/ΒΑΣΙΛΗΣ ΒΕΡΒΕΡΙΔΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πόλεμοι της κουλτούρας

  • A-
  • A+

Αυτό που καθορίζει τον χαρακτήρα των κοινωνιών είναι όχι εάν διχάζονται αλλά ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίζονται τους διχασμούς τους. Μια κοινωνία χωρίς διαιρέσεις, ταξικές, ιδεολογικές, αξιακές: αυτό ονειρεύτηκαν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, οι σκληροί ουτοπιστές, οι προσήλυτοι του Τέλους της Ιστορίας και οι κήρυκες μιας απέραντης μεσαίας τάξης μες στην οποία αφομοιώνονται τα πάντα.

Ονειρο αντι-πολιτικό, η πολιτική ξεκινά ακριβώς με τη διαφωνία και τη σύγκρουση στον δημόσιο χώρο, στην αγορά. Είναι όμως κάθε διαίρεση καλοδεχούμενη; Η ελληνική δεκαετία της κρίσης μάς εξοικείωσε με σκληρές πολώσεις, ως εάν να διαμορφώνονταν κάθε φορά δύο τρόποι σκέψης που δεν άφηναν τον αναγκαίο δημοκρατικό χώρο αναγνώρισης του αντιπάλου, ταυτίζοντάς τον με το απόλυτο πολιτικό κακό – στρατοπεδικές αντιπαραθέσεις στυγνών μνημονιακών και φιλολαϊκών αντιμνημονιακών, υπεύθυνων ευρω-μεταρρυθμιστών και ανορθολογικών εθνολαϊκιστών, «εθνομηδενιστών» και μη.

Καθώς όμως ο κύκλος της κρίσης κλείνει, παρατηρούμε ενδείξεις μιας υφέρπουσας αλλαγής στη δημόσια σφαίρα. Αντιπαραθέσεις που διχάζουν τα πνεύματα χωρίς κατά κανόνα να διαμεσολαβούνται από τον κομματικό λόγο ή να απορρέουν ευθέως από κάποια κυβερνητική πρωτοβουλία· που δεν απηχούν υλικές μέριμνες (άρα μετα-κρισιακές), αλλά αφορούν το «εποικοδόμημα».

Ας κάνουμε μια άσκηση πρόσφατης μνήμης, ανατρέχοντας κατ' αρχάς στην πολεμική που ξέσπασε εναντίον της πολιτικής ορθότητας. Εφτασε κάπως καθυστερημένα στη χώρα μας ο απόηχος μιας νεοσυντηρητικής δυναμικής που έχουμε δει στην τραμπική Αμερική ή στην Αγγλία του Brexit, η οποία διαδηλώνει την ανάγκη να απελευθερωθούμε από τον χαλινό των «ορθοπολιτικών» περιορισμών που δεν μας επιτρέπουν να λέμε ανοιχτά αυτό που σκεφτόμαστε, όσο χοντροκομμένο κι αν είναι.

Σύντομα, η μάχη εναντίον του politically correct προσωποποιήθηκε στην Γκρέτα Τούνμπεργκ, το κορίτσι που εγκαλεί τη «Δύση» (για ορισμένους υπερασπιστές μιας φαντασιακής, ενιαίας και ανελαστικής εκδοχής της) απαιτώντας να απαρνηθούμε τα αγαθά της ανάπτυξης χάριν μιας αμφίβολης απειλής που λέγεται κλιματική αλλαγή.

Επόμενο επεισόδιο, η εισβολή αστυνομικών δυνάμεων σε κινηματογράφους όπου έφηβοι έβλεπαν το χαρακτηρισμένο από αρμόδια κρατική επιτροπή ως ακατάλληλο δι’ ανηλίκους «Τζόκερ», και η οποία χειροκροτήθηκε από ένα μέρος του κοινού (περιέργως και ορισμένων φιλελεύθερων) ως επιβολή, επιτέλους, του κανόνα σε μια κακομαθημένη νεολαία.

Ο σεβασμός του νόμου και της εθνικής εθιμοτυπίας εγέρθηκε επίσης ενάντια στις έφηβες που υιοθετώντας το silly walk των Μόντι Πάιθον θέλησαν να σαρκάσουν τον πεπαλαιωμένο θεσμό των μαθητικών παρελάσεων με μια χειρονομία που είχε κάτι από μπαχτινικό καρναβάλι ή από το καταστασιακό πνεύμα του Μάη του ’68.

Για να φτάσουμε στο «ακτιβιστικό» μπάρμπεκιου, που διοργανώθηκε έξω από στρατόπεδο προσφύγων στα Διαβατά Θεσσαλονίκης από οργανώσεις μακεδονομάχων που ένιωσαν ότι θίγεται ο τρόπος ζωής μας από τις συνήθειες που φέρουν και υποτίθεται προσπαθούν να μας επιβάλουν οι μουσουλμάνοι πρόσφυγες – με αφορμή αυτό καταγγέλθηκε πάλι ο ανεκτικός «δικαιωματισμός» ως πηγή όλων των δεινών για την εθνική συνοχή.

Μια σειρά γεγονότα υψηλής ορατότητας και έντασης στη δημόσια σφαίρα, καθώς μια «άλλη πλευρά» υπερασπίστηκε την πολιτική ορθότητα ως πλαίσιο προστασίας της κοινής μας συνύπαρξης, το επείγον μιας οικολογικής πολιτικοποίησης εν όψει της κλιματικής αλλαγής, την ελευθερία της έκφρασης και της υπονόμευσης ακόμη των παραδεδομένων, την αλληλεγγύη στους πρόσφυγες ως στοιχειώδη σεβασμό των ανθρώπινων δικαιωμάτων (υπενθυμίζοντας ότι μέρος του δυτικού τρόπου είναι επίσης το βιβλικό «ξένος ήμην και συνηγάγετέ με»).

Ολα αυτά τα εκ πρώτης όψεως ετερόκλητα επεισόδια εκτυλίχθηκαν σε απόσταση από τον καθεαυτό πολιτικό-κομματικό λόγο. Σαν να αναπτύσσεται στην κοινωνία των πολιτών αυτό που στις ΗΠΑ έχει ονομαστεί «πόλεμοι της κουλτούρας»: πολιτισμικού χαρακτήρα διαμάχες που αφορούν τον προσδιορισμό αξιών και πεποιθήσεων (άμβλωση, σεξουαλικότητα, οπλοκατοχή, κλιματική αλλαγή, λογοκρισία, πολυπολιτισμός).

Πόλεμοι που προκαλούν πολώσεις στο κοινωνικό επίπεδο και αναδιατάξεις στο πολιτικό· συγκρούσεις ανάμεσα σε παραδοσιοκρατικές-συντηρητικές και φιλελεύθερες-προοδευτικές αξίες, που τέμνουν άλλες διαιρέσεις, ταξικές, εθνοτικές, θρησκευτικές (James Davison Hunter, «Culture Wars: The Struggle to Define America», 1991).

Η τάση είναι παγκόσμια και μακράς πνοής: αν η «σιωπηρή επανάσταση» του 1960-1970 είχε δώσει ώθηση στις μετα-υλιστικές προοδευτικές αξίες, στους καιρούς μας αναδύεται μια απενοχοποιημένη δεξιόστροφη «πολιτισμική αντίδραση» που επιζητά διακηρυγμένα την ιδεολογική ηγεμονία (Ronald Inglehart & Pippa Norris, «Cultural backlash», 2019).

Στην Ελλάδα που ανασυγκροτείται μετά την κρίση, μοιάζει να μπαίνουμε σε έναν πόλεμο αξιακών ταυτοτήτων «υπό κατασκευήν». Αναπόφευκτα οι ταυτότητες αυτές θα διαμεσολαβηθούν πολιτικά, τόσο από νεοσυντηρητικές δυνάμεις που κολυμπούν άνετα στα νερά μιας παγκόσμιας δυναμικής, όσο και από προοδευτικές που έχουν μια θαυμάσια ευκαιρία να βρουν εδώ νέα πεδία πολιτικοποίησης, ιδίως των νεότερων.

Ακόμη και με τον κίνδυνο να εκπέσει η σύγκρουση σε μια σκιαμαχία ανάμεσα σε «παιδονόμους» και «παλιμπαιδίζοντες», είναι καλή αφορμή να ξαναμάθουμε να διχαζόμαστε δημοκρατικά, με την κάθε παράταξη να αναζητά το αξιακό της γονιδίωμα χωρίς να αμφισβητεί το δικαίωμα της άλλης να υπάρχει. Να ένα ρίσκο που αξίζει να πάρουμε, ακόμη κι αν οι συγκρούσεις αποδειχτούν σφοδρές. Ποιος είπε άλλωστε ότι οι πόλεμοι στο πεδίο των ιδεών και της κουλτούρας είναι αναίμακτοι;

* πολιτικός επιστήμονας

[email protected]

ΑΠΟΨΕΙΣ
Η μπάλα παίζει πολιτική
Εντυπωσιάζει, η ελληνική πατέντα στη σύγκρουση με πρόσχημα την μπάλα. Οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι γίνονται το σύμβολο για την έκφραση ή ενίσχυση μιας ταυτότητας: θρησκευτικής, εθνοτικής, κοινωνικής,...
Η μπάλα παίζει πολιτική
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει με ισότιμους όρους τις δεύτερες συζύγους των προσφύγων
Η S. είναι μία Σύρα σύζυγος από δεύτερο ταυτόχρονο γάμο, όπως συχνά συμβαίνει με τους μουσουλμάνους. Με τον πόλεμο στη Συρία ο ανήλικος γιος της βρίσκεται στη Γερμανία με τον πατέρα του, ο οποίος είναι εκεί με...
Η Ευρώπη δεν αντιμετωπίζει με ισότιμους όρους τις δεύτερες συζύγους των προσφύγων
ΑΠΟΨΕΙΣ
Δικαστικός ιακωβινισμός
Οι μεγάλες κοινωνίες δεν οικοδομούνται στη βάση του μίσους και του πολιτικού πρωτογονισμού, οικοδομούνται στη βάση της εμπιστοσύνης, της συνεργασίας και των αμοιβαίων υποχωρήσεων. Μόνο σε αυτή τη βάση η...
Δικαστικός ιακωβινισμός
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αυτοί ξέρουν...
Με μαύρα στιβαρά μπλουζάκια ή γυμνά πανωκόρμια γεμάτα φουσκωμένα μούσκουλα και ευδιάκριτους κοιλιακούς προτάσσουν τα στήθη τους αποφασισμένοι να τιμωρήσουν τους προδότες και να βροντοφωνάξουν την ιστορική...
Αυτοί ξέρουν...
ΑΠΟΨΕΙΣ
Αγγελοκοπίδες
Ο ανορθολογισμός καραδοκεί κάθε φορά να παρουσιαστούν οι κατάλληλες ευκαιρίες για να αποκτήσει δημόσιο πρόσωπο. Για τον λόγο αυτό οι αγγελοκοπίδες είναι επικίνδυνοι. Κι όσο κι αν φόρεσαν κουκούλα γνωρίζουμε το...
Αγγελοκοπίδες
ΑΠΟΨΕΙΣ
Λευκές μπογιές, κόκκινες μπογιές
Ακροδεξιά και φονταμενταλιστικά στοιχεία έχουν κατά καιρούς επιτεθεί κατά κινηματογραφικών προβολών, θεατρικών παραστάσεων και, ενίοτε, εικαστικών έργων. Ισως το πιο παράδοξο είναι ότι ποτέ δεν είχαμε ανάλογες...
Λευκές μπογιές, κόκκινες μπογιές

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας