Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Προβληματισμοί για τον «ύστερο λαϊκισμό»
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Προβληματισμοί για τον «ύστερο λαϊκισμό»

  • A-
  • A+
Κείμενο για τον λαϊκισμό. (Απάντηση στον Νίκο Μουζέλη)

Θα ξεκινήσω με μία διαπίστωση, η οποία διατυπώνεται κατά αποφθεγματικό τρόπο: όπως οι μεταπολεμικές δεκαετίες χαρακτηρίστηκαν (σφραγίστηκαν) από τη σοσιαλδημοκρατία, κατά τον ίδιο τρόπο οι δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα χαρακτηρίζονται από τον λαϊκισμό. Δεν υπάρχει στην παγκόσμια σκηνή πολιτική κοινωνία που να μην την αγγίζει ο λαϊκισμός· και στη διεθνή δημόσια σφαίρα οι συζητήσεις για το πολιτικό φαινόμενο του λαϊκισμού έχουν φουντώσει επειδή ακριβώς οι πρακτικές του λαϊκισμού έχουν διεισδύσει σε ολόκληρο το φάσμα των δημοκρατικών κοινωνιών μας. Πολλοί στοχαστές και ερευνητές (όπως π.χ. ο Bernd Stegemann) μιλάνε για το φάντασμα του λαϊκισμού που πλανάται στον παγκόσμιο πολιτικό ορίζοντα.

Ο κορυφαίος διανοούμενος και στοχαστής των κοινωνικο-πολιτικών πραγμάτων της εποχής μας, Νίκος Μουζέλης, σε πρόσφατο κείμενό του (δημοσιεύτηκε στο ένθετο «Νέες Εποχές» στο «ΒΗΜΑ», 27 Οκτωβρίου 2019), αναλύει το φαινόμενο του λαϊκισμού όπως εξάλλου κάνει και στο βιβλίο του με τον τίτλο: «Ματιές στο μέλλον. Καπιταλισμός, σοσιαλδημοκρατία, κοινωνικό κράτος» (Εκδόσεις Αλεξάνδρεια). Εξετάζει τις πραγματολογικές συνθήκες που γεννούν τον λαϊκισμό. Αναφέρεται σε τρεις τύπους κρίσης (κοινωνικο-οικονομική, πολιτισμική και μεταναστευτική) που συμβάλλουν στην εξάπλωση του λαϊκισμού. Και προτείνει τον όρο: «ύστερος λαϊκισμός», προκειμένου να κατανοήσουμε σε κριτικο-ερμηνευτικό επίπεδο (τονίζω εγώ) τη σύγχρονη εκδοχή του λαϊκισμού. Ο Μουζέλης υποστηρίζει ότι ο όρος «ύστερος λαϊκισμός» είναι δόκιμος για να καταλάβουμε τα χαρακτηριστικά ενός λαϊκιστικού λόγου, που αντιτίθεται συγχρόνως στην παγκοσμιοποίηση, στις ανισότητες και στην πολυπολιτισμικότητα.

Στη σύντομη αυτή παρέμβασή μου, θα εξηγήσω τα σημεία στα οποία συμφωνώ με την ανάλυση του Μουζέλη, καθώς και θα αναλύσω εκείνα τα σημεία στα οποία διαφωνώ. Ελπίζω ότι μετά από έναν εποικοδομητικό θεωρητικο-πολιτικό διάλογο θα καταλήξουμε σε κάποια κριτικο-ερμηνευτικά συμπεράσματα μέσω των οποίων θα φωτιστεί το σύνθετο, πολυεπίπεδο και πρισματικό πολιτικό φαινόμενο του λαϊκισμού.

Κατά τον Μουζέλη, ο λαϊκισμός ως δομικό στοιχείο της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας είναι τρόπος πολιτικής ένταξης (βλ. στο βιβλίο του σελ. 117-122). Σε κάθε αντιπροσωπευτική δημοκρατία η οντότητα που ονομάζουμε «λαός» ψάχνει να βρει τρόπους συμμετοχής στα πολιτικά πράγματα. Ο κυρίαρχος τύπος αντιπροσώπευσης τοποθετεί τον «λαό» στη θέση του εκλέκτορα. Επειδή όμως τα πράγματα στο θεσμικό επίπεδο μπορεί να οργανώνονται τυπικά, δεν συμβαίνει το ίδιο και στην πολύπλοκη κοινωνικο-πολιτική πραγματικότητα. Τα λαϊκιστικά κινήματα οργανώνονται και αναπτύσσονται τελικά στον ενδιάμεσο χώρο (στη «διαφορά») που δημιουργείται ανάμεσα στις απαιτήσεις και τα αιτήματα του «λαού» και στα τελικά επιτεύγματα των κυβερνώντων.

Υποστηρίζω, λοιπόν, ότι ο λαϊκισμός ως τρόπος πολιτικής ένταξης (όπως ισχυρίζεται ο Μουζέλης), αντιμετωπίζει το χάσμα ανάμεσα στις λαϊκές απαιτήσεις και τις αποφάσεις των κυβερνώντων φορμαλιστικά. Γι’ αυτό, ορθότερο είναι όταν μιλάμε για λαϊκισμό να εννοούμε ένα «σύστημα πολιτικού Λόγου» (ο Λόγος εδώ ως Diskurs). Ο λαϊκισμός ως «σύστημα πολιτικού Λόγου» εννοείται πως περιλαμβάνει και τη διαδικασία πολιτικής ένταξης όπως και πολλά άλλα πράγματα, όπως π.χ. είναι η θεσμική σύνταξη της αντιπροσώπευσης, η ρητορική του πολιτικού λόγου κ.ά.

Στην επιχειρηματολογία του Μουζέλη, πρωταρχική και αφετηριακή θέση, όπως τόνισα, κατέχει ο λαϊκισμός ως διαδικασία πολιτικής συμμετοχής. Επόμενο, λοιπόν, είναι να αναζητεί ο Μουζέλης τα αίτια (;) της εξάπλωσης του λαϊκισμού στις τρεις κρίσεις: την κοινωνικο-οικονομική, την πολιτισμική και τη μεταναστευτική. Και το επόμενο βήμα στον συλλογισμό του είναι η νοηματοδότηση του λαϊκισμού με τον όρο «ύστερος», δηλαδή ως ενός πολιτικού φαινομένου το οποίο είναι κατεξοχήν γέννημα-θρέμμα της εποχής μας και των κοινωνικο-πολιτικο-οικονομικών συνθηκών της. Με άλλα λόγια, βρισκόμαστε σε μια πολιτική εποχή την οποία ονομάζουμε «ύστερη νεωτερικότητα» και στο πραγματολογικό πλαίσιο αυτής της εποχής γεννιούνται κρίσεις, οι οποίες συμβάλλουν στην εξάπλωση και την εδραίωση του λαϊκισμού.

Παραδέχομαι ότι μπορεί να καταφεύγω σε σχηματοποιήσεις όσον αφορά την κατανόηση από πλευράς μου του ερμηνευτικού μοντέλου του φίλου Νίκου Μουζέλη. Η δική μου ερμηνευτική ματιά έχει να κάνει με άλλα πολιτικά πράγματα, με τα οποία συνδέεται η εμφάνιση του λαϊκισμού ως «συστήματος πολιτικού Λόγου». Ο λαϊκισμός για μένα, ως πολιτικό φαινόμενο, συνδέεται άρρηκτα με αυτό που ονομάζουμε «η δημοκρατία σε κρίση». Οπωσδήποτε εξωγενείς κρίσεις, όπως είναι αυτές που αναφέρει ο Μουζέλης, παίζουν καθοριστικό ρόλο στην εμφάνιση και την εξάπλωση του λαϊκισμού, αλλά θεμελιωδώς «η ρίζα του κακού» βρίσκεται στο εσωτερικό της δημοκρατίας και της αντιπροσωπευτικής διαδικασίας.

Με άλλα λόγια, υποστηρίζω ότι η σύγχρονη ιστορική εκδοχή της αντιπροσώπευσης αντιμετωπίζει δομικά προβλήματα και λειτουργικές ανεπάρκειες με κορυφαία αυτό που ονομάζω «πολιτική διαφορά» (εννοώ την απόσταση ανάμεσα στα αιτήματα του λαού και τις πράξεις των αντιπροσώπων). Σε αυτόν τον πολιτικό χώρο μπορούμε να αναζητήσουμε τα αίτια (;) του σύγχρονου λαϊκισμού, ο οποίος είναι πια μια πραγματικότητα που απειλεί την ίδια τη δημοκρατία μας.

Ακολουθώντας τα καινοτόμα επιστημολογικά χνάρια του Μουζέλη, προτείνω ο νέος λαϊκισμός (δηλ. ο λαϊκισμός της εποχής μας) αντί να ονομαστεί «ύστερος», να του δώσουμε το όνομα «επιτελεστικός»! Και αυτό γιατί το δομικό και ταυτόχρονα λειτουργικό χαρακτηριστικό του είναι η «επιτελεστικότητα», πράγμα που σημαίνει ότι ο «λαός» ως σύνολο εκλεκτόρων δεν νοείται ως ομοιογενής, σταθερή και οργανωμένη πληθυσμιακή οντότητα, αλλά διαμορφώνεται και διεκδικεί την πολιτική συμμετοχή στην πορεία των πολιτικών συμβάντων. Εξάλλου η «πολιτική διαφορά» είναι τελικά το θεμελιώδες συμβάν των καιρών μας.

Συνοψίζω και λέω ότι με άξονα το ερμηνευτικό μοντέλο του Μουζέλη για τον λαϊκισμό, μπορούμε να αναστοχαστούμε το ενδεχόμενο κατά τις επόμενες δεκαετίες να συγκρούονται στην παγκόσμια σκηνή δύο μοντέλα πολιτικής διαμεσολάβησης «λαού» και κυβερνώντων: το ένα είναι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία και το άλλο είναι ο λαϊκισμός ως «σύστημα πολιτικού Λόγου».

*Καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης

ΑΠΟΨΕΙΣ
Περισσότερος κριτικός διάλογος
Ο διάλογος μεταξύ συγγραφέων δεν χρειάζεται να είναι επιθετικός ή ανταγωνιστικός. Οπως στη συγκεκριμένη περίπτωση, είναι μια ευκαιρία οι δύο διαφορετικές προσεγγίσεις ενός κοινωνικού φαινομένου να βοηθήσουν...
Περισσότερος κριτικός διάλογος
ΑΠΟΨΕΙΣ
Με τον λαό στο στόμα;
Συλλέγω, από την ίδια πηγή ή πένα, πλειάδα διατυπώσεων για τον «λαϊκισμό», αλλά και με εννοιολογική σκευή να υπόσχεται την επίτευξη συνδυασμού της «ιστοριογραφικής παραγωγής» με την «ιστορική κοινωνιολογία και...
Με τον λαό στο στόμα;
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η πολιτική διαχείριση της κοινωνικής κατάρρευσης
Σε τι διαφέρουν οι επιδοτήσεις του Τραμπ στα νοσοκομεία, τα οποία φρόντισαν να απολύσουν εργαζόμενους, από τους ύμνους του κ. Μητσοτάκη για το Δημόσιο Σύστημα Υγείας το οποίο όμως προσπαθεί να το μετατρέψει σε...
Η πολιτική διαχείριση της κοινωνικής κατάρρευσης
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ζήτω το κράτος;
Οσοι ελπίζουν πως ο καπιταλισμός θα «λογικευτεί, όπως στα τριάντα ένδοξα μεταπολεμικά χρόνια», δεν κατανοούν τους πολιτικούς όρους της «κεϊνσιανής συναίνεσης», κανένας εκ των οποίων δεν πληρούται σήμερα – το...
Ζήτω το κράτος;
ΑΠΟΨΕΙΣ
• Ω, αιώνια νύχτα, πότε θα τελειώσεις; • Σύντομα, σύντομα ή ποτέ
Οσους αποδιοπομπαίους τράγους και να βρούμε, όσους βαρβάρους και να στιγματίσουμε, δεν αλλάζει το γεγονός ότι το τέλος του πραγματισμού, όπως το ξέραμε, έρχεται.
• Ω, αιώνια νύχτα, πότε θα τελειώσεις; • Σύντομα, σύντομα ή ποτέ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας