Τον κανόνα της πολιτικής του εκφοβισμού είχε ενστερνιστεί ο Ιταλός πολιτικός θεωρητικός της Αναγέννησης, Νικολό Μακιαβέλι, γράφοντας πως «πρέπει να σημειωθεί ότι όταν ο νέος κυβερνήτης καταλαμβάνει την εξουσία πρέπει να καθορίσει όλες τις αδικίες που θα χρειαστεί να προκαλέσει (και) πρέπει να τις προκαλέσει άπαξ και διά παντός».
Πιστό αντίγραφο του μακιαβελισμού ο μητσοτακισμός σκόνταψε κυριολεκτικά τους τέσσερις πρώτους μήνες της εξουσίας του στην προβολή της ταινίας «Τζόκερ». Ποιος να το έλεγε στον δημιουργό και σκηνοθέτη Τοντ Φίλιπς ότι το έργο του θα προκαλούσε τριγμούς και διαλυτικά συμπτώματα στην κυβέρνηση της Ελλάδας. Κατά τη γνώμη μου το ισχυρότερο πλήγμα στην κυβέρνηση της Δεξιάς (νέο -άκρο-Δεξιάς), κυρίως στον κόσμο της νεολαίας, προήλθε από τα αστυνομικά γεγονότα, όπως αυτά έλαβαν χώρα στις σκοτεινές κινηματογραφικές αίθουσες της Αθήνας.
Τα περί «διαφωνίας» και «σύγκρουσης» μεταξύ δύο υπουργών, Πολιτισμού και Προστασίας του Πολίτη, ψευδέστατα και άκρως υποκριτικά. Απλώς σύμβουλοι της κυβέρνησης, σκοτεινών απόψεων, ενημέρωσαν πανικόβλητοι για τα ισχυρά πολιτικά μηνύματα της ταινίας απέναντι σε κάθε μιντιακή, αυταρχική και διεφθαρμένη εξουσία. Απέναντι στην άποψη ότι επιβιώνει και πρέπει να προοδεύει όποιος «τα καταφέρνει». Απέναντι στην άποψη της απόλυτης κυριαρχίας των «εκλεκτών» και «άριστων» ολίγων.
Η ταινία, ήδη στην πρώτη θέση της εμπορικής θέασης, συγκέντρωνε και συγκεντρώνει χιλιάδες στις αίθουσες, κυρίως νέες και νέους, «ενήλικους» και «ανήλικους». Και επειδή οι εξεγερμένοι στον Λίβανο κρατούσαν φωτογραφίες του «Τζόκερ» και επειδή έξω από τους κινηματογράφους προβολής της ταινίας στις ΗΠΑ συνέβαιναν «ανησυχητικές» κοινωνικές διεργασίες, ας στείλουμε εμείς εδώ στην Ελλάδα έναν ισχυρό κατασταλτικό αστυνομοκρατικό μήνυμα σε γονείς και παιδιά. Περί αυτού πρόκειται. Τρέξτε να προλάβουμε.
Οταν ένα έργο τέχνης, και εδώ έχουμε την έβδομη τέχνη, συναιρεί ποιότητα με μηνύματα δημοκρατικά, κοινωνικά, ελευθεριακά, εξεγερτικά, ασκεί ανυπέρβλητη και άφθαστη «επιρροή» στο κοινωνικό σύνολο και όταν περιγράφει αυθεντικά τα γεγονότα, προδικάζει ενδεχομένως εξελίξεις στην πολιτική κοινωνία.
Ας ανατρέξουμε όμως στο παρελθόν.
Το 1970, μεσούντος του στρατιωτικού καθεστώτος, προβάλλεται στην Αθήνα το «Γούντστοκ». Η ταινία, με στοιχεία ντοκιμαντέρ, περιγράφει το τετραήμερο φεστιβάλ νεολαίας στο Γούντστοκ, κοντά στη Νέα Υόρκη, τον Αύγουστο του 1969. Η απάντηση της νεολαίας της Αμερικής στον Νίξον, στο Βιετνάμ και στην «ήττα» του δημοκρατικού και λαϊκού κινήματος (1968, Ρόμπερτ Κένεντι, Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, Μάλκομ Χ). Καταλυτικό το μήνυμα πολιτικής ανυπακοής. Στο «Παλάς» επικρατεί κατά τη διάρκεια της προβολής ενθουσιώδης ατμόσφαιρα. Ακούγονται συνθήματα πολιτικής και σεξουαλικής απελευθέρωσης. Για πρώτη φορά μετά το 1967 η αστυνομία συγκρούεται με νεολαίους έξω από τον κινηματογράφο επί της οδού Βουκουρεστίου. Γίνονται συλλήψεις. Η «κυβέρνηση» υποχρεώνει τον σκηνοθέτη Μάικλ Γουόντλι να εγκαταλείψει εσπευσμένα τη χώρα.
Το 1971 προβάλλεται στην Αθήνα η ταινία «Σάκο και Βαντσέτι», η οποία περιγράφει την εκτέλεση στις ΗΠΑ το 1927, μετά από δικαστική απόφαση, των δύο ιταλικής καταγωγής αναρχικών συνδικαλιστών. Στην ταινία αυτή του Τζουλιάνο Μοντάλντο αφιερώνει ένα τραγούδι της η Τζόαν Μπαέζ. Οι αίθουσες προβολής κατακλύζονται από χιλιάδες φοιτητές. Επικρατεί ατμόσφαιρα ενθουσιασμού και συνεχών χειροκροτημάτων. Οι εφημερίδες, υπό λογοκρισία τότε, αναφέρονται διστακτικά και εμμέσως στις πρώτες ενδείξεις αντίθεσης και εναντίωσης των νέων στο στρατιωτικό καθεστώς. Ανθρωποι της Ασφάλειας εγκαθίστανται στις αίθουσες. Ιστορικά οι Σάκο και Βαντσέτι αποκαταστάθηκαν με απόφαση του Μάικλ Δουκάκη, κυβερνήτη της Μασαχουσέτης.
Δύο κινηματογραφικά αριστουργήματα του Στάνλεϊ Κράμερ, Η «Δίκη της Νυρεμβέργης» και «Το πλοίο των τρελών», επαναπροβάλλονται στην Αθήνα το 1972-73. Το τελευταίο αποτελεί μικρογραφία της γερμανικής κοινωνίας μετά την άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία σε ένα πλοίο που ταξιδεύει από τη Βέρα Κρουζ του Μεξικού στη Βρέμη της Γερμανίας. Το κοινό στις αίθουσες υποδέχεται με εκδηλώσεις ενθουσιασμού κάθε αντιναζιστικό (βλέπε αντιφασιστικό) επιχείρημα ή τη συνηγορία υπέρ των μειονοτήτων (μετανάστες, Εβραίοι, ψυχικά πάσχοντες, ομοφυλόφιλοι, νάνοι).
Το διαχρονικό αριστούργημα του παγκόσμιου βωβού κινηματογράφου «Θωρηκτό Ποτέμκιν» του Σεργκέι Αϊζενστάιν (1925) περιγράφει την ανταρσία των τεσσάρων ημερών στο πολεμικό αυτό πλοίο και θεωρείται από τους κριτικούς ως το έργο που θεμελιώνει την απόλυτη ταύτιση του θεατή με τους εξεγερμένους στην τσαρική Ρωσία το 1905. Η προβολή του στα διεθνή φεστιβάλ προκαλεί την έντονη ανησυχία του ναζιστικού καθεστώτος στη Γερμανία και τη δήλωση του Γιόζεφ Γκέμπελς «εάν κάποιος δεν έχει στέρεα πολιτική στάση [εννοούσε φασιστική], θα μπορούσε, ως αποτέλεσμα της ταινίας, να γίνει μπολσεβίκος».
«Ο θίασος» του Θόδωρου Αγγελόπουλου (1975) θεωρείται μία από τις εκατό καλύτερες ταινίες στην ιστορία του παγκόσμιου κινηματογράφου. Η προβολή της στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης το 1975 αποτέλεσε μέγα γεγονός στην ιστορία αυτού του θεσμού, με πρωτόγνωρη συρροή θεατών. Η τότε κυβέρνηση της Ν.Δ. απέτρεψε την επίσημη εκ μέρους της Ελλάδας συμμετοχή της ταινίας στο Φεστιβάλ των Κανών, με το αιτιολογικό ότι αφηγείται τη σύγχρονη ελληνική ιστορία από «αριστερή» σκοπιά.
Παντοτινή και ακατανίκητη η δύναμη της τέχνης και του πολιτισμού.
* oμότιμος καθηγητής, πρώην αντιπρύτανη του Πανεπιστημίου Αιγαίου
