Είναι πλέον κοινά αποδεκτό: τα τελευταία πενήντα χρόνια η κουλτούρα διαχέεται στις μάζες, αλλά ταυτόχρονα απλοποιήθηκε ή μάλλον έγινε όλο και πιο ευτελής∙ στη διάδοσή της δίνουν μια έντονη συνεισφορά τα μέσα μαζικής επικοινωνίας, αλλά αυτά, αντί να ξυπνάν και να κεντρίζουν την κριτική συνείδηση, την οδηγούν στην ύπνωση∙ αυτοί που την καρπώνονται είναι απλά παθητικοί αποδέκτες: είναι μια κοινοτοπία, αλλά, όπως το ενενήντα τοις εκατό των κοινοτοπιών, είναι αληθινή. Το να επικοινωνείς με τις μάζες σημαίνει σχεδόν πάντα να ανταποκρίνεσαι στις ανάγκες της διασκέδασης, στα γούστα τους, στα ένστικτά τους: να προσαρμόζεσαι στο πολιτισμικό τους επίπεδο, να μην το ανυψώνεις.
Ολα αυτά είναι μοιραία; Δεν το πιστεύω∙ αντίθετα πιστεύω ότι τα τελευταία χρόνια θα μπορούσαμε να κάνουμε πολύ περισσότερα για να δώσουμε στις μάζες μια ελάχιστη κριτική συνείδηση, μια καλύτερη ηθική, πολιτική, αισθητική διαμόρφωση, αλλά θα ήταν μάταιο να καλυφθούμε πίσω από υποτιθέμενα υπέρογκα εμπόδια. Η διαδικασία εμπορευματοποίησης της κουλτούρας, που καθιστά όλο και πιο δύσκολη την ανιδιοτελή κουλτούρα, αναγκαία οδηγεί στο να πουλάς όσο το δυνατόν καλύτερα το εμπόρευμα και την πραγματική χρήση του από τη μεριά του πελάτη, χωρίς να αξίζει τίποτε ή να έχει ελάχιστες θετικές επιπτώσεις.
Ετσι, αυτό που έχει σημασία για την αξιολόγηση της κουλτούρας είναι το εύρος του audience∙ το αποτέλεσμα είναι ότι προσαρμόζεται στο επίπεδο της μάζας, αφήνοντάς την στα ίδια ή χειραγωγώντας την για άλλους σκοπούς. Το άλλο εμπόδιο είναι ότι για το μεγαλύτερο μέρος των οικονομικών και πολιτικών ελίτ, αν η καλυτέρευση της τεχνολογικής προετοιμασίας είναι ένα πλεονέκτημα, η προώθηση ή η βελτίωση της κριτικής συνείδησης αποτελούν έναν κίνδυνο∙ η ελλιπής ιστορική και πολιτική συνείδηση επιτρέπει τη χειραγώγηση και την ύπνωση των μαζών με ελάχιστη προσπάθεια.
Ακόμη και στο σχολείο έχουν εντοπιστεί οι διαδικασίες της εκλαΐκευσης και της υποβάθμισης. Κανείς δεν αρνείται τα πλεονεκτήματα της διάδοσης των σχολείων, της μεγάλης αύξησης του σχολικού πληθυσμού σε όλα τα επίπεδα, από την προσχολική εκπαίδευση ώς το Πανεπιστήμιο∙ αλλά όλοι γνωρίζουν ότι τα σχολεία μας δεν λειτουργούν σωστά, ότι το πολιτισμικό επίπεδο διδασκόντων και διδασκομένων είναι χαμηλό.
Είναι προφανές ότι το μαζικό σχολείο είναι μια ανεπαρκής δημοκρατική κατάκτηση. Ηταν μοιραίο να φτάσουμε σ’ αυτή την κατάληξη; Φυσικά όχι: θα μπορούσαμε να το αποφύγουμε αν το πρόβλημα είχε εντοπιστεί και αντιμετωπιστεί με πολιτική βούληση και θάρρος∙ αντίθετα όλα τα κόμματα, ακόμη και της Αριστεράς, προτίμησαν τη δημαγωγία, που είναι ο πρώτος κίνδυνος για τη δημοκρατία: σχολείο για όλους, σχολείο εύκολο, σχολείο άχρηστο.
* ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
