Ανθρώπινος κόσμος και κλιματική αλλαγή

Από το υψηλότατο δημόσιο βήμα του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ) διατυπώθηκαν προτάσεις, σχέδια και προγράμματα για την αντιμετώπιση του προβλήματος της κλιματικής αλλαγής. Επιβάλλεται ιδιαίτερη μνεία στο πρόγραμμα της νεαρής Γκρέτα Τούνμπεργκ, η οποία ας σημειωθεί ότι έφτασε στην Αμερική με ιστιοπλοϊκό σκάφος και όχι με το αεροπλάνο, πράγμα που σημαίνει ότι υιοθέτησε ένα νέο σύστημα εκπομπής ρύπων, το οποίο ακυρώνει το μοντέλο της βιομηχανικής ανάπτυξης.

Διαπιστώνω ότι το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής αποτελεί στις μέρες μας (στις αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα) το κατ’ εξοχήν θέμα του διεθνούς πολιτικού διαλόγου. Ενώ όλοι μας, πολίτες και πολιτικοί, συζητούμε γι’ αυτό το θέμα, καμιά θεσμική αρχή και κανένας διεθνής οργανισμός δεν αναλαμβάνει πρωτοβουλίες για την επίλυση του προβλήματος.

Στην αντιμετώπισή του εμπλέκονται ειδικοί επιστήμονες, κέντρα έρευνας, πολιτικοί οργανισμοί, κόμματα και γενικώς κάθε οντότητα σε επιμέρους κρατικό επίπεδο, αλλά και στο παγκόσμιο σύμπαν, αλλά όλοι αυτοί δεν διατυπώνουν παρά σχέδια και προγράμματα, τα οποία θεωρούνται παρωχημένα κατά το επόμενο διάστημα. Αναφέρω ενδεικτικά την πρόταση του Γιόχαν Ρόκστρομ (διευθυντή του Ινστιτούτου Κλιματικής Αλλαγής στο Πότσδαμ της Γερμανίας), ο οποίος, ενώ παραδέχεται ότι βρισκόμαστε μπροστά στον γκρεμό σε σχέση με τη φύση και προτείνει μέτρα μείωσης των ρύπων.

Θα επιχειρήσω να θέσω το πρόβλημα που αντιμετωπίζουμε ως οικουμένη, ως ανθρώπινος κόσμος, σ’ ένα άλλο, εντελώς διαφορετικό επίπεδο. Ποιο, λοιπόν, είναι αυτό το «άλλο» επίπεδο σκέψης και πολιτικής; Ας ξεκινήσουμε με την αλφαβήτα της ανθρώπινης επιβίωσης. Ο σύγχρονος άνθρωπος (δηλαδή οι σύγχρονες πολιτικές κοινωνίες) δεν «κατασκεύασε» μια ολοκληρωμένη και συστηματική θεωρία για τη φύση.

Στο απόγειο της παντοδυναμίας του κατά τον δέκατο ένατο αιώνα, αντί να δημιουργήσει συνθήκες και σχέσεις συμφιλίωσης με τη φύση, επιδόθηκε στο πολιτικό έργο της επέκτασης των σχέσεων κυριαρχίας και ισχύος και προς τη φύση. Αυτό σημαίνει ότι ενώ, υποτίθεται, έλυσε το πρόβλημα των σχέσεων των επιμέρους κοινωνικών συλλογικοτήτων μέσω του «κοινωνικού συμβολαίου» (βλ. αντιπροσωπευτική δημοκρατία, κράτος δικαίου κ.λπ.), δεν εξέφρασε την ίδια αντίστοιχη βούληση για να οργανώσει τη σχέση του με τη φύση.

Με άλλα λόγια, η ιστορική πορεία του σύγχρονου ανθρώπινου κόσμου έχει τη μήτρα της σ’ αυτό που επισημαίνει ο Σέλινγκ: «Η φύση συνιστά το δημιουργικό ή ασυνείδητα παραγωγικό πνεύμα». Και συνεχίζει τονίζοντας ότι «η φύση είναι το πνεύμα που έχει καταστεί ορατό, αισθητό, ενώ το πνεύμα είναι αφανής και αόρατη φύση». Δεν χρειάζεται σ’ αυτό το σημείο να επιχειρηματολογήσω περαιτέρω για τη σχέση του σύγχρονου ανθρώπου με τη φύση. Ο Σέλινγκ μπορεί να μιλάει για την εποχή του (αρχές του δέκατου ένατου αιώνα), αλλά το θεωρητικο-πολιτικό πρόγραμμά του ισχύει και στις μέρες μας (αρχές του εικοστού πρώτου αιώνα).

Φίλοι και αγαπητοί αναγνώστες, θα μου επιτρέψετε να «μεταφράσω» το θεωρητικο-πολιτικό πρόγραμμα του Σέλινγκ στη σύγχρονη πολιτική γλώσσα. Υποστηρίζω, λοιπόν, ότι ως ανθρώπινη οικουμένη βρισκόμαστε μπροστά στο σημερινό αδιέξοδο της κλιματικής αλλαγής επειδή ο άνθρωπος της βιομηχανικής επανάστασης και τελικά του οικονομικού συστήματος του καπιταλισμού απέρριψε την ιδέα της εσωτερικής σύνδεσης πνεύματος και φύσης. Ο καπιταλισμός κατέστησε τη φύση αντικείμενο εξουσίας και κυριαρχίας. Η αρχέγονη ενότητα πνεύματος (δημιουργού ανθρώπου) και φύσης αντικαταστάθηκε στον καπιταλισμό με τη σχέση κυριαρχίας του ανθρώπου με τη φύση.

Δεν θα ήθελα σ’ αυτή τη σύντομη πολιτική παρέμβασή μου για το πολυσυζητημένο πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής να επιμείνω σε αναφορές στους Μαρξ, Φρόιντ και Νίτσε. Ολοι αυτοί οι σοφοί και εμείς ως κοινός νους κατανοούμε ότι ζητήματα όπως π.χ. κλιματική αλλαγή, προστασία του περιβάλλοντος, μείωση εκπομπών ρύπων κ.ά. δεν είναι παρά επιμέρους εκφράσεις του οντολογικού προβλήματος της σχέσης που αναπτύσσει ο άνθρωπος με τη φύση.

Και ενώ με την κοινωνία, τονίζω, ο σύγχρονος άνθρωπος βρήκε στοιχειωδώς τρόπους διαμεσολάβησης (εννοώ το πολιτικό σύστημα), με τη φύση στον βαθμό που την κατέστησε αντικείμενο κυριαρχίας δεν μπορεί να εκπονήσει ένα πολιτικό σύστημα συμφιλίωσης. Τον πρώτο λόγο έχει ο καπιταλισμός γι’ αυτό το μείζον υπαρξιακό ζήτημα του σύγχρονου ανθρώπου!

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης